در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
گازهای گلخانهای تهدید برای زمین
عوامل متعددی در تغییرات آب و هوا موثر است که به عوامل طبیعی و عوامل مربوط به فعالیت انسانها تقسیم میشوند.
فعالیت کوههای آتشفشان و زلزله از عوامل طبیعی هستند که مقدار زیادی گازهای دیاکسیدکربن، متان، دیاکسیدازت، گوگرد و غیره آزاد کرده و در فضا پخش میکنند، اما از فعالیتهای انسان که باعث افزایش این گازها میشوند میتوان از مصرف سوختهای فسیلی مثل نفت و گاز، کاشت برنج و دامداری در س طح وسیع و غیره نام برد.
نور خورشید که به زمین میرسد، اتمسفر و سطح زمین را گرم میکند. بنابراین اتمسفر زمین حرارت آن را به صورت تابشهای مادون قرمز باز میتاباند. این بازتابها توسط گازهای متعددی از جمله گازکربنیک، متان، بخار آب و انواع کلروفلورکربنها(CFC)ها مجددا جذب شده و اتمسفر را گرم میکند. این محصور شدن امواج تقریبا شبیه به کار گلخانه در نگه داشتن گرما است. لذا فرآیند مذکور اثر گلخانهای نامیده میشود. باید توجه داشت گرچه به دام اندازی تابشهای مادون قرمز تا حدودی نیز در گلخانه پیش میآید، اما فرآیند اصلی گرمکنندهای گلخانه، محدودیت سرد شدن آن از طریق محدودیت چرخش هوا (باد) به علت بسته بودن محفظه شیشهای است. حدود 85 درصد از کل گرمایش گلخانهای در سطح کره زمین مربوط به وجود آب در اتمسفر است، اما نگرانی خاصی در مورد افزایش زیاد در بخار آب اتمسفر به علت فرآیندهای انسان انگیخته وجود ندارد، بلکه نگرانی اصلی در مورد آن دسته از گازهایی است که تا حدودی به علت فرآیندهای انسان منشا به وجود میآیند و عمدتا شامل متان، گازکربنیک، گازهای CFC، اکسیدهای ازت و ازن در لایههای پایینی درون تروپوسفر است که همگی در سالهای اخیر بشدت در اتمسفر افزایش یافته است و به مقدار زیادی تابشهای مادون قرمز منتشر شده از زمین را جذب میکنند. هرسال در نتیجه فرآیندهای زیستی و فیزیکی مختلف مقدار زیادی کربن به صورت گازکربنیک به اتمسفر زمین وارد و از آن خارج میشود که در راس آنها میتوان به سوزاندن سوختهای فسیلی توسط انسان اشاره کرد. سهم نسبی عمدهترین گازهای گلخانهای که منشأ آن انسان میباشد عبارتند از5) CFC215درصد)،04) C1H22 درصد)،3-8)O7درصد)،-8) N2O 5درصد) و گاز کربنیک (6050 درصد).
گازکربنیک در ارتباط با مسأله گرمایش جهانی بسیار مورد توجه میباشد و حدود 50 تا 60 درصد اثر گلخانهای که منشأ آن انسان میباشد به این گاز نسبت داده میشود. تراکم این گاز در حدود 130 سال پیش در آغاز انقلاب صنعتی حدود280ppm بوده، امروزه تراکم این گاز در اتمسفر حدود350ppm است و انتظار میرود که مقدار آن تا سال 2050 به 450ppm برسد که بیش از 5/1 برابر سطح آن در پیش از انقلاب صنعتی است. میزان زیاد انتشار گازکربنیک و رشد زیاد انتشار آن حاکی از آن است که افزایش گازکربنیک از منابع انسان منشأ و از جمله سوزاندن سوختهای فسیلی و جنگلزدایی بوده است. البته عواملی طبیعی نظیر فتوسنتز در طبیعت و حل شدن گازکربنیک در آب دریاها و اقیانوسها میزان گازکربنیک تولید شده از فعالیتهای انسانی را در اتمسفر کاهش میدهد.
در رابطه با متان(4(CH نیز مشخص شده است که تالابها، موریانهها و بازدم دامهای نشخوارکننده پس از گوارش سهم عمدهای در رهاسازی این گاز دارند. موریانهها طی مراحل فرآوری چوب، متان تولید میکنند و تجزیه مواد گیاهی توسط باکتریهای بیهوازی در محیطهای آبی کماکسیژن تالابهای آب شیرین نیز متان آزاد مینمایند. در میان فعالیتهای انسانی میتوان به شالیکاری، پرورش گاو و سوزانیدن مواد آلی نظیر هیزم اشاره کرد.
از دیگر گازهای مهم گلخانهای اکسیدهای ازت و CFC ها هستند. این گازها در ترکیب طبیعی هوا وجود دارند و منشأ تولید آنها در طبیعت، گازهای آتشفشانی، رعد و برق و در مورد N2O فعالیت باکتریها در خاکهایی است که بخوبی تهویه نمیشوند. آثار زیستمحیطی اکسیدهای ازت روی انسان متغیر است و از جمله آنها میتوان از تحریک چشم، گلو، بینی و ششها و افزایش آسیبپذیری در مقابل عفونتهای ویروسی نظیر آنفلوآنزا نام برد. در ضمن اکسیدهای ازت رشد گیاهان را مختل کرده و به بافتهای برگ آسیب میرساند.
اثرات سوء گلخانهای
با افزایش گازهای گلخانهای و به دنبال آن افزایش دمای متوسط کره زمین باید منتظر فجایع بزرگی بود به طوریکه اگر دمای متوسط هوای کره زمین 3درجه افزایش یابد سبب میشود تا سطح آب اقیانوسها و دریاها تا 100 سانتیمتر بالا بیاید و نهایتاً سطح وسیعی از سواحل دریاها، اقیانوسها و جزایر مسکونی زیر آب رود.
به این ترتیب بر شدت سیلها افزوده شده و خسارات مالی و جانی زیانباری به بار خواهد آمد، از این رو محصولات کشاورزی بشدت کاهش پیدا میکند.
بر اثر تغییرات آب و هوایی، بسیاری از گیاهان و جانوران مناطق از بین میروند و امراض مناطق گرمسیری به دیگر نقاط سرایت کرده و اثرات مرگباری از خود به جای میگذارند.
گازهایی که لایه ازن را تخریب می کنند
اولین کاهش شدید ضخامت لایه ازن در سال 1981 در قطب جنوب مشاهده شد. در فصل بهار در قطب جنوب بیش از 60 درصد کاهش ضخامت ازن در لایه استراتوسفر به ثبت رسید که پژوهشگران این پدیده را حفره ازن نامگذاری کردند. حفره ازن وسعتی برابر با مساحت ایالات متحده آمریکا را در بر میگرفت. وی افزود: کاهش ضخامت لایه ازن در سال 1989 در قطب شمال نیز مشاهده شد ولی به دلیل شرایط آب و هوایی متفاوت و دمای بالاتر نسبت به قطب جنوب ضخامت این لایه کمتر است. در شرایط طبیعی بالاترین تراکم ازن در نواحی قطب و پایینترین میزان آن در نزدیکی استوا دیده میشود. البته بیشترین تولید ازن در نزدیکی استوا است، اما ازن استراتوسفری همراه با الگوی چرخشی هوای جهان به سمت قطبین حرکت میکند.
بررسیها نشان میدهد، مواد مخرب لایه ازن به علت ویژگیهای مناسب به سرعت در صنعت گسترش یافته و به تدریج اثرات نامطلوب خود را بر روی این لایه گذاشته است. مهمترین عوامل تخریب لایه ازن بر محیط زیست شامل دریافت این اشعه توسط بدن موجب تضعیف سیستم ایمنی بدن و بروز انواع سرطانهای پوستی میشود.
همچنین بروز بیماریهای نظیر آب مروارید و کوری چشم با کاهش ضخامت لایه ازن افزایش پیدا میکند.
در دریاها و اقیانوسها مهمترین تأثیر تابش اشعه ماوراء بنفش از بین رفتن فیتوپلانکتونها است که اولین حلقه زنجیره غذایی در این مناطق هستند، همچنین برخی تغییرات ژنتیکی در کرم و لاروهای موجودات دریایی. با توجه به اینکه بیش از 30درصد پروتئین مورد نیاز انسان از دریاها و اقیانوسها تأمین میشود با کاهش ضخامت لایه ازن و از بین رفتن فیتوپلانکتونها و به دنبال آن زئوپلانکتونها، زاد و ولد ماهیها کاهش یافته و در نتیجه دسترسی انسان به انواع ماهیها کم میشود.
در این زمینه میتوان به کاهش بازده محصولات کشاورزی مانند برنج، گندم، سویاو سیبزمینی اشاره کرد. (25درصد کاهش لایه ازن یعنی 25درصد کاهش بازده مزارع سویا) علاوه بر این کاهش ضخامت لایه ازن میتواند واکنشهای شیمیایی در تروپوسفر را تشدید نموده و موجب افزایش تولید ازن در سطح زمین گردد و موجب بروز آلودگیهای شدید هوا میشود.
1 به منظور جلوگیری از تخریب لایه اوزن، کنوانسیون وین در سال 1985 برای حفاظت از لایه ازن توسط سازمان ملل متحد و دیگر کشورهای جهان تدوین شد.
ایران نیز جزو اولین کشورهایی است که اقدامات لازم را جهت مفاد پروتکل مونترال آغاز کرد و در پی پذیرش قطعنامههای آن اقدام به تشکیل کمیته ملی ازن (متشکل از سازمانها و وزارتخانههای ذیربط جهت تصمیمگیری در خصوص پروژهها و تصمیمات پروتکل در کشور) و سپس تأسیس دفتر لایه ازن کرد. براساس برآورد انجام شده این دفتر، میزان مصرف مواد مخرب لایه ازن تا سال 1375 در ایران حدود 5000 تن بود که با اتمام چندین پروژه در بخش یخچالسازی و اسفنجسازی حدود 1100 تن از آن به طور کامل حذف شده است و با اجرای پروژههای در دست اقدام و مصوب در کمیته اجرایی پروتکل مونترال این میزان به 2500 تن خواهد رسید.
اگر برنامه کاهش مصرف مواد مخرب لایه ازن به درستی انجام گیرد، پیشبینی میشود که در اول ژانویه سال 2040 میلادی حذف کامل مواد مخرب لایه ازن را در کشورهای در حال توسعه داشته باشیم.
حمیده سادات هاشمی
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
