شهر سوخته؛ آزمایشگاهی بزرگ در بیابانی کوچک

80 هکتار شهر سوخته بخش مسکونی بوده و تحقیقات نشان داده است، این محوطه برخلاف اکنون که محیط زیست کاملا بیابانی دارد و فقط درختان گز در آنجا دیده می‌شود، قبل از میلاد منطقه‌ای بسیار سبز و خرم با پوشش گیاهی متنوع بوده است. در واقع نتایج مطالعات باستان‌شناسی در شهر سوخته نشان می‌دهد، شهر سوخته آزمایشگاهی بزرگ در بیابانی کوچک است.

«وقتی نتایج مطالعات باستان‌شناسی در شهر سوخته در سطح ملی و بین‌المللی انتشار یابد، قطعا سیل کثیری از ایرانگردان و جهانگردان را به اینجا می‌کشاند که نمونه آن میزان بازدیدکننده در نوروز 87 است که نسبت به تعطیلات نوروز 86 صددرصد افزایش داشته است.» این حرف‌ها را مدیر پایگاه شهر سوخته به خبرنگار ما می‌گوید.

باستان‌شناسان دوره مطالعات باستان‌شناختی شهر سوخته را به 2 دوره قبل از انقلاب و بعد از انقلاب تقسیم‌بندی کرده‌اند که در دوره قبل از انقلاب، حفاری‌ها از سوی اداره باستان‌شناسی وقت ایران و موسسه شرق‌شناسی ایتالیا به سرپرستی پروفسور مارتسو توزی از سال 1967 میلادی آغاز شده و تا سال 1977 میلادی نیز ادامه داشته است.

به گفته موسوی حاجی، بعد از انقلاب، وقفه‌ای طولانی در حفاری این منطقه ایجاد می‌شود که سرانجام در سال 1377، مطالعات شهر سوخته به سرپرستی سیدمنصور سجادی و باستان‌شناسان ایرانی آغاز و تاکنون ادامه دارد.
در حال حاضر هر سال در شهر سوخته کاوش‌هایی انجام می‌شود.

وی می‌افزاید: نتیجه مطالعاتی که هیات ایرانی و خارجی در قبل و بعد از انقلاب انجام داده‌اند، نشان می‌دهد که در شهر سوخته 4 دوره استقرار حیات وجود داشته است، اما اوج اعتبار و اقتدار آن به سال‌های 2500 تا 2800 قبل از میلاد بازمی‌گردد.

وی افزود: در مطالعات شهرسوخته این پرسش پیش می‌آید که چرا در حدود 2 هزار سال قبل از میلاد این شهر متروکه شده است، که برای این پرسش پاسخ قطعی نداریم، اما دلایل مختلفی وجود دارد که می‌تواند در این مورد دخیل باشد که از جمله آن: 1ــ تغییر مسیر رودخانه هیرمند و دور افتادن شهر سوخته از رودخانه هیرمند و انشعابات آن است، 2ــ احتمال دارد یک پدیده فراگیر سیاسی که تقریبا تمام شرق فلات ایران را در بر می‌گرفته، موجب از بین رفتن این شهر شده باشد، 3ــ احتمال دیگر این که چون در هزاره سوم قبل از میلاد تجارت دریایی بسیار رونق گرفته بود و شهر سوخته هم از دریا و آب‌های آزاد فاصله زیادی داشت، نتوانسته آن طور که شایسته است، در تجارت دریایی موفق باشد و به تدریج از بین رفته است، 4ــ در نتیجه مردم این شهر به یک اقتصاد معیشتی دیگر روی آورده که مبتنی بر کوچنشینی، دامپروری و یا کشاورزی بوده است. او معتقد است این مورد قوی‌تر از سایر موارد است، زیرا در بعد از 2 هزار سال قبل از میلاد که این شهر متروکه شده، هیچ اثری از مردمان آن نداریم. موسوی حاجی ادامه می‌دهد: شاید همین عدم شناسایی راز رد و نشان از مردمان این شهر در بعد از 2 هزار سال قبل از میلاد در این بوده که چون مردم شهر سوخته کشاورز و دامپرور بوده‌اند و این نوع زندگی نیز سازهای بلندی ندارد که آثار آن برای ما باقی بماند، سازهای کوچک و قابل انتقال زندگی کوچ‌نشینی و دامپروری آنها هم احتمالا در زیر رسوبات رودخانه هیرمند، مدفون شده و از دید باستان‌شناسان پنهان مانده است.

وی اظهار کرد: شهر سوخته این قابلیت را دارد که جمع کثیری از دانشمندان و محققان در رشته‌های مختلف علوم را به حضور بپذیرد و مواد خام مطالعاتی را برای مطالعه موارد گوناگونی چون انسان‌شناسی فیزیکی،‌ انسان‌شناسی فرهنگی و علوم پزشکی، گیاه باستان‌شناسی، جانور باستان‌شناسی، جامعه‌شناسی، دین، معماری و هنرهای مستظرفه را در اختیار آنها قرار دهد.

وی ادامه داد: کشف نخستین چشم مصنوعی در شهر سوخته به وضوح حکایت از آن دارد که این شهر به هنگام حیات خود، در طول هزاره سوم و چهارم قبل از میلاد یکی از بزرگترین مراکز شهرنشینی در خاورمیانه بوده است.

وی گفت: همچنین کشف نخستین آثار مربوط به معرق‌کاری، کشف جمجمه‌ای که روی آن جراحی انجام شده، کشف خط‌کش مدرج و انواع داده‌های گیاهی مانند زیره که جزو نخستین کشفیات  دنیای باستان‌شناسی است نیز از جمله نتایج مطالعات در این شهر است.

وی اضافه کرد: تردیدی نداریم که مردم شهرسوخته از دانش، فنون و مهارت‌های بسیار برخوردار بوده و زندگی آرام و مرفهی داشته‌اند.

موسوی خاطرنشان کرد: زنان شهر سوخته نیز از آرایش و زیورآلات و لباس‌های فاخر و مناسب استفاده می‌کرده‌اند.

وی افزود: من به عنوان مدیر پایگاه مطالعات شهر سوخته اطمینان می‌دهم اگر امکانات مطالعاتی لازم در اختیار این پایگاه قرار بگیرد، این شهر حرف‌های بسیار جدیدی برای ارائه به ایرانیان و جهانیان داشته باشد.