فناوری‌ زیستی و ‌امنیت‌ غذایی‌

فناوری زیستی چیست‌

 مطابق عهدنامه تنوع زیستی(1992) فناوری زیستی عبارت است از هر نوع کاربرد فناوری که از سیستم‌های زیستی، ارگانیسم‌های زنده یا مشتقات آنها برای ساخت یا اصلاح محصولات یا تدارک فرآیند‌هایی برای کاربردهای خاص استفاده کند. این تعریف حتی روش‌های سنتی را که برای تهیه پنیر و غیره به کار می‌روند را هم در بر می‌گیرد. البته فناوری زیستی نوین عموما به معنای اصلاح ارگانیسم‌های زنده (گیاهان، جانوران و ماهیان) از طریق دستکاری ژن‌ها است.

فرآیندهای زیست فناورانه بر دو قسم است: نوع اول از اطلاعات ژنتیکی برای تسریع و بهبود ازدیاد گیاهان و جانوران مورد نظر استفاده می‌کند و نوع دوم که پیشرفته‌تر است الگوی ژنتیکی یک گیاه یا جاندار را تغییر می‌دهد تا ارگانیسم جدیدی بسازد.

تحقیقات انجام شده در سوریه به منظور افزایش تحمل سرمای گیاه عدس نمونه‌ای از حالت اول است. در این جا به عوض تلاقی‌دادن عدس‌های گوناگون که بسیار کند رشد می‌کنند و آزمایش عملکرد آنها تا زمان ظهور یک نوع اصلاح شده به درازا می‌کشد؛ با استفاده از انتخاب به کمک نشانگر، ژن مقاوم به سرمای عدس را پیدا می‌کنند. سپس محققان از عدسی که حاوی این ژن است در برنامه رایج تکثیراستفاده می‌کنند.

توسعه محصولات زراعی مقاوم در برابر حشرات نمونه‌ای از روش دوم است. دانشمندان محصولات زراعی اصلاح شده‌ای مانند پنبه و ذرت را با وارد کردن ژنی از یک باکتری به نام (BT) تهیه کرده‌اند. این محصولات جدید، سمی از خود تراوش می‌کنند که از بین برنده حشرات است. بنابراین نیاز به آفت‌کش‌ها در آنها بسیار کم است.

محصولات اصلاح ژن شده: نکات مجهول‌

سودمندی‌های احتمالی‌

افزایش ارزش غذایی مواد خوراکی اصلی: با وارد کردن ژن‌هایی به برنج در آن بتا کاروتن تولید می‌کنند که در بدن به ویتامین A تبدیل می‌شود. این رقم تراریخته که برنج طلایی نام دارد؛ امکان کمبود ویتامین A را کاهش می‌دهد. کمبود ویتامین A سبب ضعف بینایی می‌شود. همچنین عدم وجود این ویتامین، عامل مهمی در مرگ و میر اطفال به شمار می‌آید.

کاهش تاثیرات نامطلوب بر محیط‌زیست: دانشمندان در حال پرورش درختانی هستند که میزان لیگنین سلول آن تعدیل شده باشد. در موقع ساخت خمیر کاغذ یا خود کاغذ، چوب اصلاح شده این درختان (در موقع فرآوری) کمتر به مواد شیمیایی احتیاج خواهد داشت.

افزایش تولید مثل ماهیان: محققان‌ ژنی را که هورمون‌های رشد تیلاپیا ( یک نوع ماهی پرورشی) را تنظیم می‌کند، اصلاح کرده‌اند که باعث افزایش تولید آن گشته و امکان دسترسی بیشتر مردم به پروتئین را فراهم ساخته است.

افزایش جذب مواد غذایی در دام‌ها: تغذیه حیوانات در این شرایط سبب افزایش جذب فسفر در آنها خواهد شد که این امر از فسفر موجود در فضولات آنها که آب‌های زیرزمینی را آلوده می‌سازد؛ خواهد کاست.

افزایش تحمل شرایط زیست‌محیطی ضعیف: دانشمندان در تلاش هستند تا محصولات ترا ریخته‌ای تولید کنند که مقاوم به خشکی و متحمل شوری باشند. در نتیجه این گیاهان می‌توانند در اراضی کم بنیه حاشیه‌ای رشد نمایند.

خطرات احتمالی‌

کنترل ناکافی: اگر چه نظام امنیتی ارتقا یافته، اما کنترل بر تمام محصولات اصلاح ژن شده کاملا تاثیر گذار نیست.
مثلا در سال 2000، یک نوع ذرت که فقط برای مصرف حیوانات تایید شده بود در محصولات انسانی پیدا شد.

انتقال حساسیت: حساسیت می‌تواند به طور غیر عمدی از یک موجود زنده به یک ارگانیسم تراریخته انتقال یابد و حساسیت‌های جدیدی ایجاد کند. مثلا ژنی از یکی از میوه‌های مغزدار برزیل به سویا انتقال یافت و بعد آزمایش نشان داد که یک حساسیت شناخته شده نیز در این بین منتقل شده است. البته این خطر به موقع و ضمن آزمایش سویا کشف شد و این سویا تایید نشد.

عدم قطعیت: محصولات اصلاح ژن شده اثرات پیش‌بینی نشده‌ای بر نظام‌های زراعی دارند. از جمله برداشت منابع زیادتری از خاک یا استفاده بیشتر از آب در قیاس با محصولات زراعی معمول.

حرکت نا خواسته ژن : ژن‌هایی که به طور مصنوعی وارد یک گونه می‌شوند؛ ممکن است اتفاقی با یک گونه دیگر که مورد نظر محققان نیست تلاقی یابند. مثلا احتمال دارد مقاومت به علف‌کش‌ها از گیاهان اصلاح ژن شده دارای این خصلت به علف‌های هرز انتقال یابد و آنها را نیز از این خاصه بهره‌مند سازد.

خطرات زیست‌محیطی: اگر ماهیان اصلاح ژن شده به محیط وحش بگریزند؛ احتمال دارد که ترکیب جمعیتی ماهیان طبیعی را به هم بزنند. مثلا ماهیانی که از نظر ژنتیکی چنان اصلاح شده‌اند که برای رشد سریع خود غذای بیشتری بخورند؛ ممکن است به قلمروهای جدیدی یورش ببرند و جایگزین جمعیت ماهیان بومی آن جا گردند.

فناوری زیستی و کاهش گرسنگی‌

فناوری زیستی کنونی، عملکرد محصولات زراعی و هزینه‌های تولید را حتی برای کشاورزان خرده‌پای کشورهای در حال توسعه کاهش می‌دهد. این کشاورزان در واقع بخش اعظم فقرا و گرسنگان جهان را تشکیل می‌دهند. چیزی که در این میان اهمیت دارد؛ تلاش محققان برای ایجاد محصولات زراعی مقاوم به خشکی یا تحمل‌کننده شوری است که از تقلای این دسته از کشاورزان برای زندگی در اراضی حاشیه‌ای می‌کاهد.

فناوری زیستی حتی می‌تواند به کشاورزان کم زمین از طریق غنی کردن غذاهای اصلی‌شان کمک کند. این موضوع با افزودن ویتامین‌های ضروری به این محصولات غذایی انجام می‌گیرد. توسعه فناوری زیستی با حق مالکیت اختراع یا دیگر اشکال حقوقی مالکیت معنوی حفظ می‌شود. یکی از مسائل کلیدی، حدود قانونی اختیار کشاورزان خرده‌پا برای استفاده مجدد از بذور اصلاح ژن شده حاصل از برداشت به منظور استفاده در فصل زراعی بعد است.

بخش عمده تحقیقات فناوری زیستی و توسعه آن مرهون منافع اقتصادی زیاد آن است. اگر قرار باشد که این فناوری در خدمت آحاد مردم قرار گیرد؛ بخش دولتی باید نقش موثری در توسعه آن و فعالیت برای تضمین دسترسی عادلانه فقرا و گرسنگان ایفا کند.