ترنم بهاری در قاب تصویر

از دید برنامه ایرانی نوروز است، بهار یک آیین است. نمایشی نمادین است از آفرینش انسان و طبیعت و تجدید خاطره‌ای است از اعتقادات کهن و فراز و نشیب‌های تاریخی زندگی یک ملت. نوروز نشانه از بودن و پایداری یک ملت است. نوروز از جلوه‌های مشخص روح ایرانی است. نوروز یکی از بزرگترین جشن‌های ایرانیان از روزگار کهن تا به امروز است.

مباحث کارشناسان این برنامه بیانگر این نکته بود، نوروز علاوه بر جشن بهاری آغاز فروردین و بنا به اعتقادات نیاکان ما، ماه فروردین ویژه فروهرهاست و فروهرها صور مثالی همه عناصر آفرینش هستند.

در قسمتی از این برنامه که روزانه پخش می‌شد، درمی‌یافتیم که جشن نوروز در ایران پس از اسلام و در دوره خلفای اموی تاحدی از رونق افتاد و محدود شد، اما از دوره خلفای عباسی با نفوذ خانواده‌های ایرانی در دستگاه خلافت، بسیاری از سنت‌های ایرانیان همچون نوروز رواجی مجدد یافت.

در بحارالانوار درباره تقارن نوروز با برخی از وقایع مهم اسلامی، احادیثی آمده است که از آن می‌توان به تقارن نوروز با بعثت پیامبر اسلام (ص)‌، برگزیدن حضرت علی (ع)‌ به جانشینی، آغاز خلافت امام علی (ع)‌، ظهور امام غایب (عج)‌ و ... نام برد.

در این برنامه که به صورت ترکیبی و مستند تهیه و پخش می‌شد براحتی دیدیم که ایرانیان همیشه مشوق شادی، جشن و سرور و ستایش پاکی‌ها بوده‌اند. با ارائه تصاویری از ایران باستان درمی‌یابیم که در گذشته جشن‌های فراوانی برگزار می‌شده که امروزه به غیر از یکی، دو جشن نام بسیاری از آنها نیز فراموش شده است. کثرت جشن‌ها هم به دلیل یادآوری وقایع مهم زندگانی معنوی و باورهای  دینی بوده است و هم امکانی برای نزدیکی بیشتر انسان‌ها برای مقابله با سختی‌ها و نیروهای شر. حال با چنین اهمیتی که نوروز داشته و دارد، آیین خنیاگری آیا می‌توانست در مقابل آن سکوت کند؟

در این برنامه نوروزخوانانی را دیدیم که با سفر به شهرستان‌ها و روستاها و به وسیله نواختن سازهای بومی خود، مژده فرا رسیدن بهار را به یکایک اهالی نوید می‌دادند. این همان آیین خنیاگری ایرانیان در نوروز است، آیینی که شاخص‌ترین چهره ارائه موسیقی در ایران قدیم و البته همه تمدن‌های کهن بوده و تاکنون رواج داشته است.

در این برنامه خنیاگران فقط موسیقی اجرا نمی‌کردند، بلکه تا حدی هدایت روحی و معنوی مردم را نیز در دست داشتند. اینها حافظان، راویان و ناقلان سنت‌های شفاهی و روایت‌های ملی  مذهبی بودند. اساطیر در قالب روایت‌های آنان از نسلی به نسلی زنده می‌شدند. خنیاگران، طبیب روحی و معنوی جامعه خود بودند و هستند و گاهی به نوعی به موسیقی درمانی  در جوامع کهن‌تر یا جادو پزشکی  نیز دست می‌زدند.

در برنامه «ایرانی نوروز است» خنیاگران دارای خصوصیات و صفات زیادی بودند و هستند که می‌توان به بداهه عاشقانه و قدرت نفوذ معنوی و روانی بر جمع و ... اشاره کرد. همین درجه از اهمیت خنیاگران است که به آنان اعتبار قابل وصفی می‌بخشد.

برنامه ایرانی نوروز است، فقط به بررسی صور تاریخی نوروز باستان در ایران نمی‌پردازد، بلکه تلاش می‌کند سنت خنیاگری را پس از ورود ایران به اسلام نیز به نمایش بگذارد.

نوروزخوانان پس از ورود اسلام به ایران فقط از بهار و فروردین و نمو طبیعت نمی‌خوانند، بلکه گروه‌‌های بسیاری از آنان (همان‌طور که در برنامه دیدیم)‌ به نقل روایات و حماسه‌های اسوه‌های مذهبی اسلام می‌پردازند که مصیبت‌خوانان، مرثیه‌خوانان و تعزیه‌خوانان از این دسته‌اند (یعنی همزمانی محرم و روزهای وفات با ایام نوروز در ایران)‌.در بخشی از برنامه که بیشتر گفتگو محور بود، حضور استادان موسیقی‌های محلی و بومی و مباحث آنان چنان اثر خوبی بر تماشاگر می‌گذاشت که گویی همه وجود آدمی را بهار در آغوش خود می‌گرفت.

استفاده این برنامه از گویش‌ها و لهجه‌های محلی، طرح اشعار نوروزی مردم آذربایجان ، ترکمن صحرا، مازندران، گیلان، مشهد و ... از بخش‌های کاملا دیدنی این برنامه بود. این اشعار از بخش‌های مختلفی تشکیل می‌شد که هر بخش نغمه مخصوص به‌ خود را داشت. نوروزخوان اغلب در بخش اول، پس از ستایش خداوند و مدح پیامبر (ص)‌ به توصیف امامان (ع)‌ می‌پردازد. در پایان این بخش شاهد روایت‌ها و داستان‌ها، مانند قصه آدم و حوا، حضرت ابراهیم (ع)‌ و... بودیم. در بخش دوم با کنکاش برنامه ایرانی نوروز است با پخش تصاویری بکر، نوروزی‌خوانان با زبانی ساده و روان به توصیف بهار می‌پردازند که در این راه ساز آنان نیز همراهشان می‌شد و نغمه‌های دل انگیز و روح بخشی را به گوش جان بینندگان می‌رساند و تماشاگر را به وجد می‌آورد.

سفرهای دوربین به اقصی نقاط دیدنی ایران، معرفی چهره‌های مهربان و عاشق نوروز خوانان، نوازندگان محلی و ... دست آخر ارائه مباحثی تقریبا تخصصی با اجرای آدم‌های بومی درخصوص نوروز، بر جذابیت هر چه بیشتر برنامه می‌افزود.

امروزه و پس از گذشت سالیان دراز همین ترانه‌های نوروز خوانان در ردیف‌های دستگاهی موسیقی اصیل ایرانی جای گرفته است. چنانچه با مطالعه موسیقی با چند گوشه با نام‌های نوروز عرب، نوروز صبا، نوروز خارا در دستگاه راست پنجگاه و همایون آشنا می‌شویم.ایرانی، نوروز است با این‌که برنامه‌ای دیدنی بود، اما از ساعت پخش مناسبی برخوردار نبود. بهتر بود مسوولان شبکه 4 سیما این برنامه را شب‌ها به نمایش می‌گذاشتند تا مخاطبان بیشتری از آن بهره‌مند شوند.ایرانی نوروز است، تلاشی صادقانه بود تا ایرانیان با فرهنگ و آیین‌های نوروزی  اسلامی بیشتر آشنا شوند و بر اندوخته‌های خویش بیفزایند.

علیرضا آقابالایی‌