ماسوله؛ نگین صخره نشین شمال ایران

قدمت این شهر به هشت قرن پیش می رسد و به عنوان اثری ملی که نمونه بارزی از زیستگاه تاریخی بشر است در سال 1354 شمسی به شماره 1090 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

این شهرک تاریخی نماینده آثار تاریخی ایران است و در طرح میراث فرهنگی و گردشگری یونسکو در بین هشت کشور منتخب آسیای میانه و هیمالیا برگزیده شده است.

حدود 800 تا هزار سال پیش مردمانی از نقاط مختلف سرزمین گسترده ایران به دلایل نامعلومی به منطقه ماسوله کوچ کردند و برخی از مردمان محلی نیز از منطقه ای به نام "کهنه ماسوله"  واقع در 6 کیلومتری شمال غرب این شهر با این افراد همراه شده اند.

طی کاوش های انجام شده از محوطه باستانی کهنه ماسوله سفالینه هایی متعلق به قرون پنجم تا هشتم هجری قمری بدست آمده است که دقیق ترین مستندات قابل توجه تاریخی هستند.

در 10 کیلومتری بالاتر از ماسوله جدید، ماسوله قدیم با آثار و بازمانده‌های انسانی از قبیل سنگ کوره و ... در منطقه‌ای گسترده پراکنده شده است که جزء آثار باستانی به شمار می رود.

وجه تسمیه این شهر از دو منظر یکی از نام کوه "ماسالار" در نزدیکی همین شهر گرفته شده و به مرور زمان به "ماسوله" تبدیل شده و دیگری ماسوله در زبان پهلوی ماه سوله بوده که به معنای ماه کوچک قابل تاویل است.

ماسوله به وسعت 16هکتار، دارای چهار محله "خانه بر، "کشه سر"، "اسد محله" و "مسجدبر" است ، همچنین دارای بازاری در چهار طبقه است که هر چهار محله با بافت بازار شهر ارتباط بی واسطه دارند و حدود 100باب مغازه است

ارتفاع آن از سطح دریاهای آزاد 1050 متر و اختلاف بین پایین ترین بالاترین نقطه این شهر کوهستانی بیش از 120 متر است، بلندترین قله استان گیلان، قله شاه معلم است که با ارتفاع 3050 متر در ماسوله واقع شده است.

خانه های ماسوله به صورت پلکانی و دو طبقه است که سقف یک خانه حیاط خانه دیگری است و می گویند:" این سبک خانه سازی به معماری دوره ساسانیان باز می گردد"، معماری ساختمانهای ماسوله به طرف جنوب بوده و منازل آنها بنا به نیاز آفتابگیر هستند.

بافت همه خانه های ماسوله سنتی است و سنگ و چوب و گل مصالح اولیه ساختمانهای آن را تشکیل داده است، رنگ غالب و بومی ماسوله رنگ زرد است، این رنگ را در نمای بیرونی همه خانه ها می توان مشاهده کرد، هم اکنون در ماسوله بیش از 350 واحد مسکونی وجود دارد که در حدود 100 سال پیش به 600 واحد نیز می رسید.

زبان مردم بیشتر تالشی است اما  اقوام گیلک و ترک هم ساکن این منطقه هستند.

به گفته کهنسالان، ماسوله در تابستان در روز بیش از چهارصد راس اسب و قاطر که بارشان کالاهای فروشی است به شهر می آیند.

در فصل پاییز این جنب و جوش در میان اهالی شهر به تدریج رنگ می بازد. دامداران دیگر در کوههای ماسوله نیستند. بسیاری از افراد به قشلاق می روند. مشغله مردم را آب بندی پشت بام ها، انبار کردن مایجتاج زمستانی و انبار کردن پنیرها در خم های دفن شده در زیر خانه ها تشکیل می دهد.

زمستان، فصل سکوت است و خاموشی، اهالی شهر در پناه هیزم در اتاق های کوچک و گرم به شب نشینی می پردازند و دائماً مراقبتند برف های سنگین بر بام خانه هایشان به مدت طولانی باقی نماند.

قدمت شهرک تاریخی ماسوله به قرن هشتم هجری می رسد و نوع معماری این شهر بومی، سنتی است.

استان گیلان دارای 11موزه  است که یکی از آنها "موزه مردم شناسی ماسوله " است، این موزه، مجموعه ای از ابزار و وسایل زندگی گذشتگان این ناحیه را به نمایش گذاشته است.

این موزه دارای سه بخش، اشیایی مربوط به هزار سال قبل، اشیاء و وسایل دو قرن قبل و اشیایی مربوط به 50 سال پیش است.

در این موزه از وسایل نجاری و ساختمانی و شکار و دامداری و کشاورزی قدیمی تا ابزار طبابت سنتی ( وسایل حجامت - کشیدن دندان و...) و حتی غل و زنجیرهای زندانیان قدیمی به چشم می خورد که از جنس های مختلف سنگ، سفال، آهن ، مس، برنز، مفرغ ، چوب، چرم و... هستند که در ذیل هر کدام از اشیاء نام، نام محلی، جنس و کاربرد آن به چشم می خورد، اما تاریخ و محل پیدایش این اشیا درج نشده است.

همچنین در جلوی ورودی و در قسمت های مختلف تالار از مانکن و عروسکهایی استفاده شده که لباس محلی بر تن دارند.

هم اینک این موزه که توسط "فرهاد شرفی ماسوله" به واسطه علاقه ای که به فرهنگ اجدادی خود داشته، راه اندازی شده از اعتبارات سازمان میراث فرهنگی و گردشگری بهره مند است.

شرقی از 20 سال پیش با حقوق معلمی خود هر وسیله ای که مربوط به آداب و رسوم و فرهنگ این منطقه بود خریداری کرده و آنها را در موزه ماسوله قرار داده است.

این کار وی پس از مدتی مورد توجه مسئولان میراث فرهنگی قرار گرفت و مجوز اولین موزه غیر دولتی رسمی ایران در سال 1381 از میراث فرهنگی برای این موزه صادر شد.