نوحه‌های حماسی، سلاحی در دست ملت

دراین روز ها‌ی کشور، بازهم این آثار هنری هستند که به دست هنرمندان ولو با کمترین امکانات، متولد و متبلور می‌شوند و درمعرض دید جامعه قرارمی‌گیرند. دراین گزارش با برخی از پژوهشگران، درباره تغییر جهت معنایی نوحه‌ها از حالت سوگ به سمت حماسی به گفت‌و‌گو نشسته و به بررسی این تحولات پرداخته‌ایم.
تاثیر مضامین نوحه‌های امروز دربین آحاد مردم قابل‌لمس است
سیدعلی حسینی، پژوهشگر حوزه تعزیه بااشاره به این‌که مضامین نوحه‌ها در شرایط فعلی دستخوش تغییرات زیادی شده است می‌گوید: شاید تا پیش ازاین تم اغلب نوحه‌ها، برای ما یادآور سوگ بود و طبعا حزن زیادی به دنبال داشت که اشک به چشممان می‌آورد. اما امروز که کشورمان در تیررس حملات دشمن قرار دارد، مضامین نوحه‌ها به سمت‌وسوی دیگری سوق یافته است. درواقع تاثیر این آثار را می‌توان به خوبی در بین آحاد مردم مشاهده کرد. نوحه‌ها و اصولا آثار موسیقایی که امروز تولید می‌شوند، پیر وجوان و حتی کودکان را به خیابان‌ها می‌آورد، این نشان می‌دهد که مداحان با تکیه برموضوعات روز توانسته‌اند حس وطن‌پرستی را دربین اقشار مختلف جامعه تقویت کنند. ازدید من، کلمه مداح زمانی  معنا پیدا می‌کند که واژه "ی" به آن اضافه می‌شود و یک جامعه را به حرکت وامی‌دارد. بارزترین نمونه این مسئله شعر "بزن که خوب می‌زنی" است که درحال‌حاضر دربین مردم رواج پیدا کرده و درفضای مجازی توانسته با اقبال زیادی روبه‌رو شود. دلیل این که چنین قطعه‌ای توانسته در بین مردم جا باز کند این است که برگرفته از نیاز روز است.  
آثار هنری می‌توانند بسترساز رقم زدن یک برهه حساس باشند
این پژوهشگر در پاسخ به این سوال که در پیامک‌هایی که این روز‌ها به دست به دست می‌شود، ذکر شده که میلیون‌ها نفر به پویش دفاع از جزایر سه‌گانه پرداخته‌اند، دراین بین تولید آثار موسیقایی چقدر می‌تواند پیش‌برنده اهداف مهمی مانند دفاع از تمامیت ارضی‌مان به شمار برود می‌گوید: اثری که برخاسته از واقعیت‌های اجتماعی سیاسی باشد همیشه می‌تواند به بهترین شکل راه خود را به سمت جامعه بازکند و ازهمه مهم‌تر، بسترساز رقم زدن یک برهه حساس باشد. نمونه آن، شکل‌گیری "مرکز حفظ و اشاعه" یکی دوسال پیش از انقلاب بود و آثاری که از سوی گروه "چاوش" به سرپرستی استاد لطفی تولید شد. خاطرم هست استاد لطفی یک بار به این مسئله اشاره کرد که کاستی که درآن ایام تولید شده بود را درست در روز بیست و دو بهمن به رادیو سپرد. قطعات ماندگاری، چون "سپیده"، "ایران‌ای سرای امید"، "برادر" و... در سال‌های پیش از پیروزی انقلاب شکل گرفت. حتی نوازندگان بزرگی، چون استاد علی اصغر بهاری هم به این گروه پیوسته و دراین آثار به نواختن کمانچه پرداختند. امروز هم همین‌طور است، باید بنشینیم و مشاهده کنیم که به تدریج آثاری با درونمایه جزیره خارک از سوی هنرمندان منتشر خواهد شد.  
روایت زندگی شهدا به جای قهرمانان شاهنامه در تعزیه
این پژوهشگر درپاسخ به سوال دیگری مبنی براین که امروز درمتون تغزیه هم تحولات چشمگیری به وجود آمده و بعضی از تعزیه‌خوانان سعی دارند با درنظرداشتن مسائل روز جامعه، به تعزیه‌خوانی بپردازند، شما این اتفاق را چطور می‌بینید نیز می‌گوید: اگرچه به‌شخصه همیشه در عرصه موسیقی و شعر به آثار گذشتگان نظر داشته‌ام، اما آنچه شما اشاره می‌کنید درست است و امروز تعزیه خوانان برای آن که تعزیه‌هایشان حس و حال معاصرت داشته باشد، موضوعات روز را دستمایه کار خود قرارمی‌دهند. در نقالی هم همین‌طوراست، کمااین که می‌بینیم، بعضی از نقالان، به جای روایت داستان پهلوانان شاهنامه،  عکس‌های شهدا را نمایش داده و به روایت زندگی شهدا می‌پردازند. دلیلش این است که صحبت از چنین موضوعاتی، نیاز جامعه امروز است. در شرایط فعلی که کشور ما درگیر جنگ است، نیاز داریم تا از تولیدات هنری مثل "بزن که خوب می‌زنی" به‌عنوان سلاح استفاده کنیم و شاید یک روز هم، شکل‌وشمایل سلاحی که دردست می‌گیریم باآنچه امروز است تفاوت داشته باشد. ضمن این که موسیقی، شعر و ترانه هیچ‌گاه در یک قالب مشخص محدود نمی‌شوند و به واسطه ویژگی سیالیت، هرآن، انعکاسی از شرایط زمانه را پیدا می‌کنند.  
تمایل امروز اهالی موسیقی به سمت تولید آثار حماسی 
حسینی ادامه می‌دهد: این روز‌ها بیشتر از همیشه به رادیو گوش می‌دهم، آنچه برایم جالب است این که اغلب هنرمندانی که درصدد تولید اثر هنری هستند دوست دارند کار‌هایی بخوانند یا بسازند که وجه حماسی داشته باشد. زمانی بود که اغلب خوانندگان دوست داشتند صدایشان شبیه استاد محمدرضا شجریان باشد، امروز هنرمندان تمایل دارند صدا و کلامی که می‌خوانند به حاج محمود کریمی شباهت داشته باشد. چرا که می‌دانند این نوع آثار، درحال حاضر بیشتر با مردم ارتباط برقرار خواهد کرد. منتهی باید درنظر داشته باشیم که ایده و تزیینات همیشه به زیبایی یک قطعه موسیقی کمک زیادی می‌کند. کمااین که درباره شعر هم همین طور است، به عنوان مثال، اشعار بعضی از شعرا شبیه یک تابلوی نقاشی است. بنابراین، شاعر و موسیقیدانی برنده است که از ابتکار و خلاقیت در کار‌های خود بهره بگیرد. خوراک خوب به جامعه دادن، کاری دشوار است که عملی شدن این مسئله پیچیدگی‌های زیادی دارد. طبعا اگر یک یک هنرمند بخواهد اثرش در پهنای تاریخ و حافظه تاریخی یک ملت باقی بماند باید به ملزومات زیادی توجه داشته باشد.
تحولات درنوحه‌گری از جنگ تحمیلی شروع شد
هوشنگ جاوید یکی دیگر از پژوهشگران پرسابقه درموسیقی نواحی نیز باتاکید براین که حفظ مولفه حماسی در نوحه‌ها به دوران جنگ تحمیلی هشت ساله برمیگردد می‌گوید: درحقیقت کار‌هایی ازاین قبیل با اثر معروف صادق آهنگران شروع و به یک دگرگونی درنوحه‌گری منجر شد. به این ترتیب، نوحه‌ها به تدریج از حالت سوگ به سمت حماسه تغییر یافتند. تغییرات به وجود آمده از نوحه‌گری و فرهنگ خودمان، درجهت تهییج مردم و جامعه پیش آمد. درجریان جنگ دوازده روزه، با اثر معروف "حیدرحیدر" مواجه شدیم که پیوند و رهنمود تازه‌ای به مسئله مقاومت بود و در جنگ فعلی هم آثاری ازاین دست، این حیطه را کامل کرده است. معروف‌ترین این کار‌ها قطعه " بزن خوب می‌زنی" است. نوحه‌ها همیشه جنبه مردمی داشته‌اند، درنتیجه  نوحه‌گران از زبان محاوره بیشتر بهره می‌گیرند. درواقع هرچه پیش می‌رویم بیشتر شاهد اتفاق دگرگونی در کلام نوحه‌ها هستیم. درزمانی که بعضی از مردم به دنبال موسیقی غربی بودند، نوحه‌هایی که بااین خصوصیات تولید و اجرا می‌شد، پاپیولارتر از موسیقی‌های پاپ بود و تاثیرگذارتر عمل می‌کرد. امروز هم این آثار نزد ایرانیان خارج و داخل کشور طرفداران زیادی یافته است. چرا که علاوه براین که زیباست، مفاهیمی، چون وطن و مقاومت را هم به ذهن متبادر می‌کند. درعین‌حال، درسال‌های اخیر، این نوع از نوحه‌گری، دیگر مناطق کشور را هم تحت‌تاثیر قرار داده است. چندان که امروز در آذربایجان، زنجان و لرستان از گویش‌های زبانی خودشان به شکل عامیانه و به قول معروف کوبنده استفاده می‌شود و تاثیرات خود را بر جامعه می‌گذارد.