روستاهایی که سال ۱۳۵۷ حتی از جاده، برق پایدار و خدمات اولیه محروم بودند، اکنون در سال ۱۴۰۴ به بازیگران فعال اقتصاد محلی و حتی فرامحلی تبدیل شدهاند.آنطورکه کارشناسان عنوان میکنند، سیاست «عدالت ارتباطی» دولت، روستاها را از حاشیه توسعه به متن اقتصاد دیجیتال کشور بازگردانده است و حالا میتوان با یک برنامهریزی صحیح و منسجم روستاها را با دنیای خارج پیوند داده و با معرفی محصولات آنها، گام اول را در مسیر فروش مجازی و پیشرفت و توسعه اقتصادی این مناطق برداشت. برای درک عمق تحول در استانها و بهخصوص شهرستانهای ایران طی پنج دهه اخیر، باید به گذشته بازگشت. سال ۱۳۵۷، بخش قابلتوجهی از روستاهای کردستان و آذربایجانغربی با چالشهای ساختاری زیادی روبهرو بودند که شامل انزوای ارتباطی، اقتصاد تکمحصولی و مهاجرت فزاینده، نبود زیرساخت مخابراتی، دسترسی محدود به بازار و فقدان خدمات آموزشی و بهداشتی میشد. این عوامل روستا را به نقطهای موقت در مسیر مهاجرت به شهر تبدیل کرده بود. اما بعد از انقلاب اسلامی و گذشت سالها از خدماترسانی نظام در حوزههای مختلف، امروز همان روستاها در حال تجربه وضعیتی متفاوت هستند. اتصال به اینترنت پرسرعت ثابت و سیار، توسعه شبکه ملی اطلاعات و ورود پلتفرمهای بومی فروش آنلاین، باعث شده تولیدات روستایی، از صنایعدستی کردی تا محصولات کشاورزی بوکان بدون واسطه به بازارهای استانی و حتی ملی عرضه شود. این تغییر، صرفا فناورانه نیست؛ بلکه تغییری در مناسبات قدرت اقتصادی روستاست.
اینترنت پرسرعت؛ ماندگاری جوانان
یکی از مهمترین شاخصهای «هوشمندی روستا»، کیفیت و پایداری ارتباطات است. آمارهای رسمی وزارت ارتباطات نشان میدهد ضریب نفوذ اینترنت پهنباند در روستاهای هدف در کردستان و آذربایجانغربی، نسبت به دهه ۱۳۹۰ بیش از چند برابر افزایش یافته است.
بهگفته مهندس پرویز یوسفی، کارشناس حوزه مخابرات وارتباطات، اتصالات صورت گرفته در روستاها پیامدهای مستقیمی دارند که ایجاد مشاغل خانگی دیجیتال و تولید محتوا، فروش آنلاین و خدمات از راه دور تنها بخشی از آن است.
او به جامجم میگوید: «کاهش مهاجرت جوانان تحصیلکرده و افزایش مشارکت زنان روستایی در اقتصاد محلی ازجمله تأثیرات مستقیم افزایش ارتباط روستاها با شهرها و حتی کشورهای دیگر است.»
یوسفی تاکید میکند: «امروز دنیا از یک دهکده کوچک تبدیل به یک آکواریوم شده که هر روز میتوان تمام نقاط آن را دید و نیازها و اتفاقات و تحولاتشان را شاهد بود.»
بهگفته این کارشناس ارتباطات، جوانی که پیشتر ناچار به ترک روستا برای یافتن شغل بود،امروزمیتواند از خانه روستایی خود، در یک شبکه فروش آنلاین صنایعدستی یا محصولات ارگانیک فعالیت کند. این همان نقطهای است که «عدالت ارتباطی» به «عدالت اقتصادی» گره میخورد.
دیجیتال؛ بازاری در دل روستا
یکی از تحولات کلیدی سالهای اخیر،شکلگیری شبکههای اشتغال دیجیتال روستایی است.این شبکهها، با تکیه بر پلتفرمهای بومی و حمایت نهادهای دولتی و انقلابی، امکان فروش مستقیم تولیدات روستایی را فراهم کردهاند.
در کردستان، تولیدکنندگان صنایعدستی، پوشاک محلی و فرآوردههای کشاورزی، با استفاده از فروشگاههای آنلاین و شبکههای اجتماعی، به بازارهایی دست یافتهاند که پیشتر درانحصار دلالان شهری بود. در آذربایجانغربی نیز محصولات باغی و دامی بوکان، اکنون از مسیر فروش آنلاین، ارزش افزوده بیشتری برای تولیدکننده ایجاد میکند. این تحول، نهتنها درآمد روستاییان را افزایش داده، بلکه شفافیت اقتصادی و قدرت چانهزنی تولیدکننده را نیز تقویت کرده است.
دهستان دهگلان در استان کردستان، نمونهای عینی از تحقق مفهوم روستای هوشمند است. این منطقه که در دهههای گذشته با نرخ بالای مهاجرت مواجه بود، امروز به یکی از کانونهای فعال فروش آنلاین محصولات کشاورزی و صنایعدستی تبدیل شده است.
شهردار دهگلان با بیان اینکه با راهاندازی زیرساخت اینترنت پایدار و آموزش مهارتهای دیجیتال به جوانان این منطقه توانستهایم زنجیره تولید تا فروش را کوتاه کنیم، میگوید: «این اتفاق خوبی است و در حال گسترش و عمومیتر کردن کارهای دیجیتالی هستیم. با این کار نقش واسطهها را کاهش داده و اشتغال محلی پایدار ایجاد میشود.»
عبادالله شکوری تاکید میکند: «دهگلان نشان میدهد که هوشمندسازی روستا، بیش از آنکه به تجهیزات گرانقیمت وابسته باشد، به سیاستگذاری درست و آموزش هدفمند نیاز دارد.»
پیوند کشاورزی سنتی با بازار دیجیتال
در آذربایجانغربی، دهستانهای اطراف بوکان نیز مسیر مشابهی مثل کردستان و دهگلان را طی کردهاند. کشاورزانی که پیشتر محصولات خود را به قیمت حداقلی میفروختند، اکنون از طریق فروش آنلاین و قراردادهای مستقیم، سهم بیشتری از سود نهایی را دریافت میکنند.این تجربه، اهمیت اقتصاد پلتفرمی بومی را برجسته میکند؛ اقتصادی که میتواند بدون وابستگی به بازیگران خارجی، روستا را به زنجیره ارزش ملی متصل کند.تحقق روستای هوشمند بدون نقشآفرینی دولت ممکن نبود. توسعه شبکه فیبر نوری، پوشش اینترنت روستایی، حمایت از کسبوکارهای دیجیتال و تسهیلات ویژه برای مشاغل خانگی، همگی در چارچوب سیاست عدالت ارتباطی تعریف میشوند. دولت با تمرکز بر مناطق کمتر برخوردار، تلاش کرده شکاف دیجیتال میان شهر و روستا را کاهش دهد. این سیاست، بهویژه در استانهای مرزی مانند کردستان و آذربایجانغربی، اهمیت امنیتی، اجتماعی و اقتصادی مضاعفی دارد. امروز دیگر روستاهای هوشمند در کردستان و آذربایجانغربی، صرفا پروژههایی فناورانه نیستند؛ بلکه نشانهای از تغییر الگوی توسعه در جمهوری اسلامی ایران به شمار میروند. مقایسه سال ۱۳۵۷ با ۱۴۰۴ نشان میدهد که روستا، از حاشیهنشین توسعه به یکی از بازیگران اقتصاد دیجیتال تبدیل شده است. اگر این مسیر با تداوم سرمایهگذاری، آموزش و حمایت سیاستی همراه شود، روستاهای ایران نهتنها جمعیت خود را حفظ خواهند کرد، بلکه به موتور پیشران عدالت، تولید و هویت ملی تبدیل میشوند.