گزارش توجیهی وزارت بازرگانی برای افزایش واردات بی رویه شکر
فارس: وزارت بازرگانی در این گزارش با تاکید بر این که قیمت داخلی شکر در مقایسه با متوسط جهانی بالاتر است، بر ادامه حمایت از خانوارهای فقیر برای افزایش مصرف شکر آنها اشاره و افزود:
در سال گذشته دولت به حدی شکر وراد کرده است که به گفته برخی از کارشناسان امر تا شش سال پاسخگوی نیاز مصرف داخلی خواهد بود.
با این امر تولید داخلی شکر در کشور دچار بحران جدی شده و شکر داخل خریدار ندارد.حتی به گفته مسوولان امر دولت شکر سال جاری را نیز در سال 85 خریداری کرده است.
*** تولید
عملکرد در هکتار ایران در چغندر قند در سال 1383 بالغ بر 31500 کیلوگرم بوده که این میزان عملکرد کمتر از سطح متوسط جهانی آن در حدود 37500 کیلوگرم است، میباشد. ضمن اینکه در انگلستان این رقم بیش از 70000 کیلوگرم و در فرانسه 50900کیلوگرم است.
عملکرد در هکتار نیشکر نیز در ایران در سال 1383 قریب به 95000 کیلو گرم در هکتار بوده که این میزان عملکرد بالاتر از سطح متوسط جهانی آن (63500) است. در کشورهای عمده تولید نیشکر نظیر برزیل این رقم 68700 کیلوگرم و استرالیا بیش از 100000 کیلوگرم میباشد.
ایران از جمله کشورهایی محسوب میشود که بالاترین عملکرد در زمینه نیشکر را دارد. در مجموع در رابطه با کشت چغندر قند و نیشکر میتوان گفت که با بهرهبرداری از طرحهای کشت و صنعت، سطح تولید و عملکرد در هکتار نیشکر رشد داشته است.
در مقابل رشد تولید چغندر در طول سال های مورد بررسی ناچیز بوده و همچنین عملکرد آن بهبود قابل توجهی نداشته است. در حالی که ظرفیتهای اسمی تولید در کارخانجات قند و شکر متفاوت بوده و بین 500 تا 5000 تن قرار دارد. ظرفیت عملی از 3500 تن فراتر نرفته است. ضمن آنکه ظرفیت واحدهای قدیمیتر کمتر است.
متوسط ظرفیت واحدهای تولیدی در سایر نقاط جهانی دارای یک روند افزایش است. برای نمونه بخش زیادی از کارخانهها در کشورهای اروپایی در دامنه 8000 تا 15000 تن در روز فعال است. این امر مبین این واقعیت است که دامنه 8000 تا 15000 تن در روز دامنهای است که میتواند اقتصاد مقیسا را فراهم سازد.
در سال 1370 تولید شکر از چغندر 81 درصد و از نیشکر 19 درصد بود در سالهای اخیر تولید شکر از چغندر و نیشکر سهمی بینابین از هر دو محصول یافته است.
عیار قند ایران به طور متوسط 16.54 بوده و در سطحی نزدیک به کشورهای عمده تولید کننده شکر چاندری ( نظیر ژاپن که عیار قند آن 16.92 و آلمان 16.96 است) قرار دارد.
ضریب استحصال شکر به عنوان شاخص در برگیرنده عوامل تولید در بخش کشاورزی و بخش صنعت به نوعی بر نارساییهای صنعت قند کشور و عدم مطالبقت آن با صنعت قند چغندری در کشورهای پیشرفته دلالت دارد.
ضریب استحصال شکر در ایران در سال های اخیر به طور متوسط حدود 70 درصد بده است . این نسبت در کشورهای اروپایی بدون قندگیری از ملاس حدود 86 تا 90 درصد است و در ژاپن با استفاده از سیستمهای جدید قندگیری از ملاس، ضریب استحصال شکر تا حدود 96 درصد بالا رفته است.
توسعه ظرفیت واحدهای موجود بیشتر از طریق خرید ماشینآلات دست دوم صورت گرفته است. این امر سبب شده است که سطح تکنولوژی ماشین آلات تغییری نکند. همچنین برای تولید شکر اعم از چغندری و نیشکر جوازهای تاسیس به میزان 1.3 میلیون تن صادر شده که بیشتر آن برای تولید شکر نیشکری است.(69 درصد)
سهم تولید قند و شکر کارخانجات تحت مالکیت نهادهای عمومی غیر دولتی، دولت و خصوصی از کل تولید قند و شکر به ترتیب 14.5 ، 52 ، 21.5 درصد بوده و مابقی به صورت مالکیت ترکیبی بوده است. این موضوع وجود انحصار ضمنی در صنعت قند و شکر از سوی دولت و نهادهای عمومی غیر دولتی را محتمل میسازد.
*** قیمت و مصرف
قیمت تمام شده شکر نیشکری در ایران کمتر از شکر چغندری است. هزینه تولید شکر نیشکری حدود 17 درصد کمتر از شکر چغندری بوده است. قیمت تمام شده شکر در ایران بالاتر از قیمت تمام شده شکر در کشورهای عمده تولید کننده و صادرکننده اعم از تولیدکنندگان نیشکری و چغندری است.
برای نمونه در سال 2003 هزینه تولید هر تن شکر در برزیل،آمریکا و فرانسه کمتر از هزینه تولید شکر در ایران بوده است.
نکته حایز اهمیت در مقایسه قیمت تمام شده شکر نیشکری و شکر چغندری در جهان و ایران این است که فاصله قیمت تمام شده شکر نیشکری و شکر چغندری در جهان بسیار بالاست اما در ایران این فاصله بسیار کم است، این در شرایطی است که عملکرد نیشکر در مزارع ایران بسیار بالاست و با توجه به سهم بالای مواد اولیه، انتظار بر این است که این فاصله در ایران حتی بیشتر باشد.
در واقع میتوان نتیجه گرفت به رغم اینکه بهرهوری زمین در بخش نیشکر در ایران در مقایسه با بخش چغندری بر اساس متوسط های جهانی بالاتر است، لیکن پایین بودن بهرهوری سایر عوامل تولدی چون نیروی کار در بخش نیشکر سبب شده که فاصله قیمت تمام شده شکر نیشکری و شکر چغندری در ایران پایین باشد که با توجه به مالکیت عمومی واحدهای کشت و صنعت نیشکری حایز اهمیت است.
در بسیاری از کشورها، صنایع جانبی شکر و استفاده از کالاهای همراه در تولید شکر از اهمیت خاصی برخوردار است، بررسیها نشان می دهد که در ایران تولید کالاهای همراه چندان مورد توجه قرار نمیگیرد و در نتیجه برای بسیاری از کارخانههای تولید شکر امکان سر شکن نمودن هزینه تولید بر کالاهای همراه و در نتیجه ایجاد ارزش افزوده بالاتر فراهم نمیشود.
با توجه به اینکه شکر تولیدی در کشور کمتر از مقدار مصرف مورد نیاز است، لذا هر ساله قسمتی از نیاز مصرفی از طریق واردات جبران میشود. واردات شکر در گذشته به دلیل قوانین مربوطه توسط دولت صورت می گرفته است. تا اینکه بر اساس ماده 32 قانون برنامه سوم بدون الزام به رعایت قانون نحوه توزیع قند و شکر، امکان واردات آن توسط بخش خصوصی نیز فراهم شد البته در برنامه سوم از طریق محدودیتهای مقداری و اخذ ما به التفاوت تداوم محدودیتی ها بر واردات اعمال میشد.
در برنامه چهارم بر اساس بند ب ماده 38 قانون برنامه مذکور، قانون نحوه توزیع قند و شکر موقوف الاجرا شده و دولت در پی آن است که با استفاده از ابزارهای تعرفهای به تنظیم این بازار بپردازد.
شکر از جمله اقلام اساسی است که جایگاه ویژهای در سبد مصرفی خانواردهای شهری و روستایی دارد و سهم بالایی از نیازهای خانوارها به انرژی را تامین میکند.
مصرف قند و شکر در جوامع شهری و روستایی یکسان نیست، همچنین در گروههای درآمدی مختلف اهمیت این کالا در سبد مصرفی متفاوت است. آمارها نشانگر آن هستند که در جامعه شهری در گروههای کم درآمد اهمیت قند و شکر در سبد مصرفی از نظر قدر مطلق بیشتر از گروههای پردرآمد میباشد. در روستاها سهم هزینه قند و شکر از مخارج خوراکی بیشتر از فرد نمونه شهری است. سهم این کالا در سبد مصرفی خانوار روستایی کم درآمد نیز بسیار بیشتر از خانوارهای روستایی با درآمد بالا است.
شکر یک کالای کم کشش از نظر اقتصادی است . بنابراین با افزایش قیمت ، هزینه صرف شده بر روی آن افزایش مییابد و به دلیل بالا بودن سهم آن در سبد مصرفی خانوارهای کم درآمد قدرت خرید کاهش مییابد و سبد مصرفی آنها از سایر اقلام خوراکی خالی میشود . بررسی نشان میدهد یک فرد کم درآمد شهری از محل قند و شکر 127.9 کالری انرژی دریافت میکند که حدود 29درصد کمتر از مقدار توصیه شده است. در مقابل یک فرد پردآمد روستایی 375.7 کالری انرژی از محل مصرف قند و شکر دریافت میکند که حدود 108 درصد بیشتر از مقدار توصیه شده است.
یک فرد کم درآمد روستایی نیز 139 کالری از شکر انرژی دریافت میکند که 23 درصد کمتر از مقدار توصیه شده است لذا می توان گفت در جامعه روستایی از نظر دریافت انرژی از قند و شکر به طور مطلق و نیز در گروههای کم درآمد وضعیت بهتر از جامعه شهری است.
در جامعه شهری گروههای پردرآمد به طور متوسط بیش از 2 برابر گروههای کم درآمد قند و شکر مصرف میکنند که دلالت بر توزیع نسبتا نامتعال دارد.
این وضعیت در جامعه روستایی با شدت بیشتری قابل ملاحظه است زیرا به طور متوسط گروههای کم درآمد روستایی 5.5 درصد انرژی حاصل از قند و شکر را بخود اختصاص دادهاند، در حالیکه گروههای پر درآمد روستایی بیش از 3 برابر گروههای کم درآمد قند و شکر مصرف میکنند.در واقع میتوان گفت که توزیع در جامعه روستایی، نابرابرتر از جامعه شهری است.
*** نکات ضروری در خصوص شکر
- خانوارهای فقیر کمتر از میزان لازم از قند و شکر انرژی میگیرند، لذا باید حمایت از این گروهها تداوم یابد. - با توجه به اینکه قند و شکر کالایی کم کشش است، با افزایش قیمت، مصرف چندان کاهش نمییابد لذا افزایش هزینه برای خانوارهای فقیر که سهم قند و شکر در سبد هزینهای آنها بالا است، آسیبپذیری آنها را افزایش میدهد.
- کمبود این ماده غذایی در نزد فقرای شهری بیشتر است.
- باید به سمت هدفمند کردن نظام یارانهای شکر رفت، اما هم گروه فقیر شهری و هم گروه فقیر روستایی باید هدف قرار گرفته شوند. می توان با تدام توزیع کالابرگی( به فقرا) در شهر و روستا این مسئله را دنبال کرد. و در صورت هدفمند کردن نظام یارانه، میتوان بخشی از منابع مودر نیاز را از طریق افزایش قیمت ( با توجه به کم کشش بودن کالای مذکور) تامین کرد.
دخالت مستقیم دولت در توزیع قند و شکر از سالهای دور و از زمان تاسیس کارخانجات قند و شکر در ایران و حتی در سالهای محدودی که انحصار دولتی کنار گذاشته شده، وجود داشته است.
قند و شکر از جمله کالاهایی است که به صورت دولتی قیمتگذاری میشود و قیمت تثبیتی برای فروش دارد. با توجه به تفاوت قیمت تمام شده شکر تولید داخل با قیمت تثبیتی فروش، ما به التفاوت یاد شده به کارخانجات تولید کننده شکر پرداخت میشود.
مقایسه قیمتهای داخلی ایران با برخی از کشورهای عمده تولید کننده و صادرکننده شکر نشان میدهد که قیمتهای تثبیتی که مصرف کنندگان میپردازند بالاتر از برخی از این کشورها است. برای نمونه قیمت داخلی شکر در سال 2003 در کشورهای برزیل، هند، آمریکا و فرانسه به ترتیب ، 200،401،630،1300 دلار در هر تن بوده است که این ارقام در مقایسه با قیمتهای یارانهای ایران بالاتر بوده است.
ولیکن در مقایسه با نرخ فروش تثبیتی ( مازاد بر مصارف یارانهای که به مبلغ 4365 ریال عرضه شده بود)، قیمتهای داخلی برزیل و هند کمتر از ایران و آمریکا و فرانسه بالاتر از ایران بوده است.
*** حمایت
در مجموع دولت طی دهه های گذشته اقدام به اتخاذ سیاستهای حمایتی در زمینه تولید شکر کرده است.
چغندر قند از جمله محصولاتی که به صورت خاص مورد حمایت قرار دارد. در زمینه چغندر قند، حمایت به طور مشخص از طریق حمایتهای نهادهای نظیر ارایه بذر اصلاح شدهف خرید تضمینی و بیمه این محصول دنبال شده است. ضمن آنکه کشت نیشکر هم با تاسیس واحدهای کشت و صنعت توسط وزارت جهاد کشاورزی مورد حمایت دولت قرار داشته است.
حمایت از صنعت شکر نظیر دیگر صنایع کشور بیشتر از طریق تعرفهها و موانع غیر تعرفهای صورت گرفته است و به این ترتیب از شکر داخلی که قیمت تمام شده بالاتری نسبت به قیمت شکر وارداتی (جهانی) دارد، حمایت شده است. ضمن آنکه در بسیاری از سالها ، تولید قند و شکر از طریق تعهد خرید محصول شکر توسط دولت مورد حمایت قرار گرفته است.
مصرف کنندگان شکر نیز از طریق تعیین قیمتهای یارانهای، مورد حمایت دولت قرار گرفتهاند. البته میزان حمایت در مناطق شهری و روستایی یکسان نبوده است. در حالی که از مجموع مصرف سرانه هر نفر که در سالهای اخیر بالغ بر 29 کیلوگرم براورد شده، مصرف کنندگان روستایی بالغ بر 46 درصد مصرف مورد نیاز خود را از طریق شکر کالابرگی تامین کردهاند.
مصرفکنندگان شهری حدود 25 درصد نیاز خود را از این طریق تامین کردهاند. حمایت موثر از مصرف کنندگان شکر طی سالهای گذشته متفاوت بوده است زیرا اگر چه دولت بخشی از نیاز مصرف کنندگان را با توزیع شکر کالا برگی تامین کرده است لیکن در برخی از سالها مصرف کنندگان بخش عمده نیاز خود را از طریق قیمت تثبیتی و قیمت آزاد تامین کردهاند که به مراتب بالاتر از قیمت شکر در بازارهای جهانی بوده است.
محاسبات برای سال 1384 با آخرین دادههای قیمت جهانی شکر (بالاترین قیمت) نشان میدهد دولت از مصرفکنندگان روستایی حمایت اندکی کرده اما از مصرفکنندگان شهری که مازاد نیاز بر سهمیه کالابرگی خود را از بازار آزاد تهیه می کند، حمایتی صورت نداده است.
