شورش با دلیل

در کارنامه سیدنی لومت فیلمهای متعددی دیده می شود؛ فیلمهایی که جنس ، لحن و ساختارهای متفاوتی دارند و هر کدام در جای خودشان قابل بررسی اند که لومت در کدام فضاها موفق تر بوده است.

کد خبر: ۱۳۷۷۶۶

او از نسل کارگردان های قدیمی و صاحب سبک سینماست که در آثارش وجه سرگرم کنندگی در کنار ساختاری بدیع و کلیتی قابل تامل دیده می شود. در بیشتر فیلمهای او در هر زمان که ساخته شده اند، بازیگران مطرح سینما حضور داشته اند، مثل فیلم آخرش «مرا گناهکار بدان» که در آن وین دیزل بازی دارد. گلوریا با شرکت شارون استون ، کسب و کار خانوادگی با حضور داستین هافمن ، حکم نهایی با بازی پل نیومن و شارلوت رامپلینگ ، سرپیکو با شرکت آل پاچینو و همین فیلم بعدازظهر نحس که در آن جان کازال و آل پاچینو نقش آفرینی می کنند.
بعدازظهر نحس یکی از فیلمهای معترض سینمای امریکا در دهه 70 میلادی است ؛ دهه ای که سینما نیز تحت تاثیر تحولات سیاسی و اجتماعی به مضامینی روی آورد که تا آن زمان امکان مطرح کردنشان نبود و فیلمسازان مستقل و معترض در این میان ، ماندگارترین فیلمهایشان را ساختند.
«بعدازظهر نحس» یکی از همین فیلمهاست ؛ یعنی هم جزو سیاسی ترین فیملهای تاریخ سینماست ، هم در کارنامه کارگردانش اثر شاخصی به شمار می رود و هم بازی آل پاچینو در آن در اوج جوانی اش سرزنده و پویا و ماندگار است.
اهمیت «بعدازظهر نحس» یا بعدازظهر سگی در درجه اول به فیلمنامه بسیار افشاگر و قدرتمند آن برمی گردد. در این فیلم ، 2 شخصیت محوری در وضعیتی قرار می گیرند که رفتارشان هیچگونه توجیه قانونی ندارد. در واقع قانون گریزی نقطه عزیمت شخصیت های فیلم است برای رسیدن به هویت و فردیت فراموش شده شان.
یکی از مولفه های اصلی فیلمهای دهه هفتادی ، اعتراض شخصیت هاست به قانون های فراگیری که پاسخگوی نیازهای انسانی نیستند. نکته ای که سیدنی لومت در شخصیت سال «با بازی جان کازال» روی آن دست می گذارد، جزو موارد نادری بود که تا آن مقطع کمتر فیلمسازی جرات و جسارت پرداختن به آن را داشت.
در این فیلم ، لومت شخصیت هایی را ترسیم می کند که برای رسیدن به حقوق فردی و انسانی شان عصیان می کنند. بسیاری از منتقدان بدرستی این فیلم را در کنار «راننده تاکسی» ساخته مارتین اسکورسیزی ، دو اثر شاخص وکالت قلمداد می کنند که از حیث فیلمنامه ، شخصیت ها، ساختار و مضمون حرفهای زیادی برای گفتن دارند. در آن زمان و به واسطه همین دو فیلم ، 2 بازیگر بزرگ پا به عالم سینما گذاشتند؛ رابرت دنیرو و آل پاچینو. البته این دو در سال 1973 با هم در فیلم «پدرخوانده» همبازی شده بودند؛ اما پس از بازی در این دو فیلم ، بسیاری گفتند که دوران بازیگرانی که از دهه 50 آمده بودند، دیگر تمام شده است.
مثلا فرض کنید در این دهه پرجوش و خروش 70 ، مارلون براندو پس از «پدرخوانده» و «آخرین تانگو در پاریس» و برخی فیلمهای مستقل دیگر بار دیگر در سینما احیا شد و رابرت دنیرو و آل پاچینو هم به عنوان استعدادهای درجه یک مکتب لی استراسبرگ و متداکتینگ در پیروی از بزرگانی مثل براندو و پاچینو وارد عرصه شدند. در همین فیلم «بعد از ظهر نحس» یک بار آل پاچینو در شیوه شخصیت پردازانه نقش آفرینی اش ، دچار چنان دگرگونی روحی ای شد که هیچ کس نتوانست او را آرام کند؛ بناچار سیدنی لومت و دستیارانش از استاد او لی استراسبرگ کمک خواستند و او در صحنه حاضر شد و آل پاچینو را به حال عادی اش بازگرداند.
فیلم «بعد از ظهر نحس» سوای ماجراهای افشاگرانه اش و نیز بازیهای درخشان کازال و پاچینو، ازحیث کارگردانی و فیلمنامه هم جزو آثار ماندگار دهه 70 است. سیدنی لومت به گواه آثاری که پس از این فیلم ساخت ، هرگز نتوانست به اوجی که در این فیلم به آن نزدیک شده بود، دست یابد و پس از این فیلم برخلاف فرانسیس فوردکاپولا، مارتین اسکورسیزی و برایان دی پالما، سالهای پرافت و خیزی را تجربه کرد. سیدنی لومت در 2 دهه گذشته جزو فیلمسازانی است که هر چند همیشه مطرح و بحث انگیز بوده ، اما به اعتقاد کارشناسان او هیچ وقت نتوانست با فیلمهای بعدی اش ، موفقیت سالهای دهه هفتادش را تکرار کند.
«بعدازظهر نحس» از دیدگاهی دیگر هم فیلم ماندگاری است. این فیلم به همراه «کابوی نیمه شب»، «نیش» و «بوچ کاسیدی و ساندنس کید» جزو معروفترین فیلمهایی است که درامش را براساس شخصیت های متفاوت دو مرد بنا می کند. نکته ای که منتقدان درباره این فیلمها مطرح می کنند، این است که این دو قهرمان ، در اصل یک شخصیت دارند، یعنی جسارت آن یکی با هوش و تدبیر این یکی آمیخته می شود و به این ترتیب این دو ضعفهای یکدیگر را می پوشانند.
نکته آخر درباره «بعدازظهر نحس» این است که این فیلم جزو اصلی ترین الگوهای ابراهیم حاتمی کیا بود. برای نگارش و کارگردانی شاخص ترین فیلم کارنامه اش یعنی «آژانس شیشه ای». شاید برای بینندگانی که فیلم حاتمی کیا را دوست دارند، جالب باشد که «بعد از ظهر نحس» را این بار از این زاویه تماشا کنند.