موسیقی ، شعر، تصویر

اکنون می توانیم به راحتی درباره علی حاتمی صحبت کنیم. نه این که قبلا نمی شد، اما اینک پس از مرگ شاعر سینمای ایران می توان قضاوت شفافی از او و آثارش به دست داد.

کد خبر: ۱۳۵۷۷۲

حتما می دانید تا زمانی که هنرمند در کوران فعالیت و خلق اثر است ، مشکل می توان در آن جو پرغبار درباره اش سخن گفت. چون با این فضا خطوط سوژه دیده نمی شود. باید صبر کرد غبار بنشیند تا هندسه یک شخصیت کامل دیده شود و علی حاتمی هم از این قاعده جدا نیست. گروهی در زمان حیاتش گفتند که آثار او بی استثناء شعر بلند زندگی و تاریخ کهن ایرانی است و گروهی دیگر او را در نیل به چارچوب دراماتیک نارسا و خام دانستند.
اما اینک می توان گفت آثار این هنرمند دوست داشتنی و دلنشین برای هر مخاطب ریشه دار ایرانی جالب است اما بی نقص هم نیست. دیالوگ های پرحجم به جای این که شما را به جزییات نزدیک کند با فضای شاعرانه دیوانی و حکایت نویسی و بستن قابهای سنتی کارت پستالی شما را در ابهام و کلیتی سربسته و باشکوه نگاه می دارد و این جزء به تعبیر تئوریسین های سینما قرار گرفتن در فهرست فیلمسازان با نگره مولف است یعنی علی حاتمی در هر قاب خود امضائ دارد. مثل یاسوجیرو اوزو در سینمای ژاپن.
با این مقدمه کوتاه ، به آخرین اثر کامل این فیلمساز می پردازیم. دلشدگان در سال 1370 ساخته شد و از نکته های جالب این فیلم ، استقبال هنرمند آواز ایران «محمدرضا شجریان» از دعوت فیلمساز است تا کاری ویژه برای استفاده در این اثر خوانده شود که اگر موسیقی متن حسین علیزاده را به آن بیفزاییم ، می توان گفت دلشدگان اثر منحصربه فردی است ؛ زیرا در آن به نقطه تلاقی زیبایی می رسیم. یعنی در یک مقطع از تاریخ سینمای ایران موجودیت هنر موسیقی ایرانی با یک اثر سینمای ملی همنوایی سر می دهند. حکایت این است که گروهی زبده در موسیقی و آواز از سوی یک هنرمند دلشده در واپسین سال عصر قاجاری دستچین می شوند تا با سفر به فرنگ بهترین اثر موسیقی زمان خود را روی صفحه ضبط کنند، اما این چنین نمی شود که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکلها. فیلم حکایت گروهی را به تصویر و کلام می کشد که در قدم اول دلشده اند. حاضرند برای تحقق این منظور از جان خویش نیز مایه گذارند و چنین می شود که طاهرخان ، خواننده گروه در مواجهه با هوای سرد و موذی فرنگ (به تعبیر آگاهانه علی حاتمی) دچار بیماری ذات الریه می شود، اما از پای نمی نشیند و با اجرای کنسرت با جسمی نحیف جانش را در آوایش می نهد!
شاید بیراه نباشد که این خواننده و دلشده را با خود فیلمساز علی حاتمی همذات پنداری کنیم ؛ زیرا وی بااین اثر آخرین قطعه کامل خود را نواخت و رفت و کار بعدی درباره جهان پهلوان تختی ناتمام ماند و دلشدگان به «رکوییم» خاطره انگیز علی حاتمی تبدیل شد.
نگاهی فنی به خود اثر می افکنیم. بهره گیری از فضاهای پر تنفس با خطوطی آشنا و اسلیمی با دوربین محمود کلاری و طراحی خود علی حاتمی کار را به جایی رسانده که فیلم دلشدگان از لحاظ تصویر هم دیدنی و پرمایه است و استفاده از خانواده پر تنوع رنگهای قالی ، بویژه هنگام تمرین آواز و اجرای موسیقی در سکانس های فیلم ، مخاطب ایرانی را به اصل و ریشه خود سوق می دهد. تدوین روح الله امامی بسیار ملایم و خطی پیش رفته و از مونتاژ پرتقاطع با نماهای کوتاه خبری نیست تا اثر شاکله روایت های مجلسی را به خود بگیرد. صدا که دراین فیلم شانه به شانه تصویر می زند با کوشش اهل فن موفق از کار درآمده است.
حسن رهبری بازیها با چهره های آشنا برای بینندگان وطنی از نکات بارز و جالب توجه علی حاتمی است ، بویژه که دختر فیلمساز، لیلا حاتمی در نخستین بازی رسمی خود در نقش برادرزاده سفیر عثمانی بازی کرده است و یاد کنیم از هنرمندان زنده یاد همچون گرمسیری ، والامقام و چهره آزاد که در واپسین حضورهای خود در سینما در این فیلم دیده شدند.
مطمئنا پخش این گونه آثار می تواند به مثابه وزنه های تعادلی باشد تا رسانه فراگیر تلویزیون ما ملی و هویتمند ظاهر شود و کفه ترازو به نفع آثار خارجی وارداتی سنگینی نکند و با وجود این که در سالهای اخیر شاهد پخش دلشدگان از شبکه های دیگر سیما بودیم تماشای مجدد این گونه آثار خالی از لطف نیست و بیراه نیست که الگوی علی حاتمی را به ذهنیت برنامه سازان با پخش آثار این چنینی نزدیک کنیم و بد نیست اشاره کنیم به مجموعه داستانی تلویزیونی قصه های مولانا کار زنده یاد حاتمی که در سالهای دور از سیما پخش شده است که پخش گزیده یا تمام آنها می تواند راهنمای برنامه سازان امروز باشد.
در پایان به عنوان حسن ختام به یک صحنه به یادماندنی و یک گفتار متن اشاره کنیم. در سکانسی از دلشدگان استاد به ساخت ساز تار همت گماشته و لحظه ای که دستان این استاد پیشکسوت ساز را تمام می کند صدای ساز تار حسین علیزاده به ترنم می آید و این ساز دست به دست می شود و سرانجام نصیب یک استاد خوش پنجه ای می شود و نام دلنواز براین تار نهاده می شود و یک گفتار متن پایان کلام ؛ صدای بوق کشتی ، فراغ و دوری از وطن و عشق!... کشتی در هم شکسته و موجها، صفحات ضبط شده لغزان در آب و دلشدگان که جز قصه شان به ساحل نرسید.