غافلگیری در شب های بهاری

برنامه تلویزیونی «شب شیشه ای» با اجرای زنده رضا رشیدپور، یکی از برنامه هایی است که نمی توان بی اعتنا از کنار آن گذشت

کد خبر: ۱۳۳۲۶۵

؛ چرا که شب شیشه ای را نه تنها تمام کسانی که از بیننده های همیشگی و پر و پا قرص برنامه های تلویزیونی هستند، می بینند بلکه آن عده از افراد که نگاهی گذرا و پر نیش و کنایه به تولیدات سیما دارند و یا حتی کسانی که سال به دوازده ماه پیچ مبارک این جعبه جادویی را نمی چرخانند، به این برنامه روی خوش نشان داده اند تا جایی که راس ساعت 9.30 مشتاقانه پای گیرنده های خود می نشینند و برنامه ای با ساختار گفت و شنود را می بینند تا بنا بر سلیقه خود کل محتوای گفتگو را مورد قضاوت قرار دهند.
این مقدمه را برای این چیدیم که بگوییم در یک شب نه چندان گرم به بالاترین نقطه سازمان صداوسیما رفتیم تا از نزدیک شاهد فعالیت های گروه تولید برنامه زنده شبانه شب شیشه ای باشیم.

از سربالایی پرپیچ و خم استودیو وارد محوطه باز استودیو صبا شدیم محلی که صبحها پذیرای عوامل تهیه و تولید برنامه «صبح بخیر ایران» در شبکه یک سیماست و شبها هم عوامل شب شیشه ای را در خود جای می دهد. زمانی که به در ورودی استودیو رسیدم ، صدای قورباغه های استخر کنار کانکس شبکه پنجم امان نمی داد. ساعت از 8 شب گذشته بود که قدم زنان به سوی محل تصویربرداری می رفتم و از بالاترین نقطه جام جم به تهران چشم دوختم ، شهری که شبهای آن زیبا است ؛ چراغ تک تک خانه های اطراف به استخر استودیو صبا چشم دوخته بودند و پهنه ای از روشنایی به محوطه استودیو صبا بخشیده بود که بدرستی می توانستم حس بیداری و زنده بودن شهر را احساس کنم.
هنوز به «شب شیشه ای» نرسیده بودم و دنبال محل تصویربرداری آن می گشتم. نشانی سر راست بود. کمی جلوتر که رفتم ، نشان شبکه تهران را دیدم. نزدیک تر که آمدم ، عوامل «شب شیشه ای» مشغول نورپردازی پلاتوی برنامه روتین شب شیشه ای بودند.
اتاقکی که بیشتر شبیه آلاچیق شیشه ای با رنگ سبز و آبی و صندلی های قرمز بود، را دیدم. ساعت از 8.30 گذشته بود که ناصر کریمان ، مدیر گروه اجتماعی شبکه 5 در صحنه حاضر شد. فرصت را غنیمت دانستم و از کریمان درباره ساختار کلی برنامه «شب شیشه ای» پرسیدم ، وی در این باره گفت: یکی از مسائلی که به نوعی همواره دغدغه رسانه های مختلف از جمله مطبوعات ، خبرگزاری ها، رادیو و تلویزیون است ، بحث درباره مسائل و مشکلات در حوزه فرهنگ و هنر است. در واقع به علت شتاب زندگی و گذر زمان همیشه از بحثهای خودمانی تر با هنرمندان غافل بوده ایم. به همین دلیل «شب شیشه ای » را در همین خصوص تهیه و تولید کردیم. در این برنامه می کوشیم با طرح موضوعات مختلف در یک گفتگوی 2 نفره به جمع بندی و نتیجه گیری از بحث مورد نظر برسیم.
مدیر گروه اجتماعی شبکه 5 سیما در ادامه به گفتگو محور بودن برنامه اشاره کرد و گفت: براساس بعضی از موضوعاتی که از قبل انتخاب شده ، جمعی از کارشناسان درباره فاکتورهای بحث مورد نظر طرح و ایده های مختلف می دهند تا درباره فرد مورد نظر به یک موضوع واحد برای هر شب برسیم.

شب شیشه ای بیشتر از آن که به فرم متکی باشد برنامه ای موضوع محور است

در واقع شب شیشه ای بیشتر از آن که به فرم متکی باشد، برنامه ای موضوع محور است و براساس شناخت و آگاهی از وجوه مختلف میهمانان در حوزه فرهنگ آنها را انتخاب می کنیم و با تحقیق روی موضوعات مختلف به تصویب نهایی و طرح سوال می رسیم.
از کریمان درباره میزان پسند مخاطب از سوالاتی که طرح می شود پرسیدم. وی گفت: نیمی از سوالات براساس ذائقه مخاطب و مسائلی که معمولا مردم دوست دارند از هنرمندان پرسیده شود، مطرح می گردد به شرط آن که وارد زندگی خصوصی افراد نشویم تا بتوان به گوشه ای از خواسته های مردمی در گفتگویی رودررو پاسخ مثبت داد.

با اشکال تراشی به هیچ جا نمی رسیم

شب شیشه ای عمر درازی را از سر نگذرانده و در همین مدت کوتاه پس از تجربه نیمه بلند برنامه تلویزیونی «عبور شیشه ای» جای خود را در خانه ها باز کرده است ، اما اجرای برنامه زنده «شب شیشه ای» شاید یکی از سخت ترین انواع اجرا و رودررویی با میهمان و با مخاطب باشد. به نوعی که هر دو طرف را از کلیت بحث راضی نگه دارد. در عین حال این برنامه می کوشد با آنچه تاکنون مخاطب دیده متفاوت باشد. این تفاوت در لحن و شیوه بیان مجری و گاهی با انتقاداتی همراه است.
از رضا رشیدپور، مجری شب شیشه ای خواستم نظر خود را درباره این اعتراض ها و انتقادها بگوید. او در جواب گفت: من اسم این انتقادها را نقدهای یکسویه می گذارم. به این معنی که برخی دوستان منتقد یاد گرفته اند بدون کارشناسی درست اشکال های بی مورد به اجرای برنامه هایی که محبوبیت عمومی دارند بگیرند و مدام عیب جویی کنند و این اتفاقی است که مختص اجرای «شب شیشه ای» نیست ، بلکه دیگر برنامه های زنده هم درگیر این مسائل بوده اند. من با نقد مخالف نیستم ، اما با اشکال تراشی و غیرمنصفانه قضاوت کردن بشدت مشکل دارم.
از رشیدپور درباره شگردهای اجرا و البته طرح این موضوع که سعی دارد با عنوان گفتگویی چالشی بر کل برنامه تسلط داشته باشد و به اصطلاح مچ گیری کند و با پرسشهای متعدد تمرکز میهمان را بهم بریزد پرسیدم رشیدپور با رد نظراتم گفت: این شکل گفتگو همه جای دنیا وجود دارد که اگر لازم باشد، مچ گیری هم می کنند. یعنی درگیر کردن میهمان و سوال پیچ کردن او خاص برنامه هایی با ساختار شب شیشه ای است. ولی من به دلیل احترامی که برای میهمان قائلم و همچنین شخصیت درونی خودم ، هیچ گاه قصد جسارت به مصاحبه شونده را ندارم. اما متاسفانه در حال حاضر این ذهنیت وجود دارد که می گویند رشیدپور می خواهد مچ گیری و عرض اندام کند.
صحبتهای رشیدپور به اینجا که رسید، از او پرسیدم چرا این حرف و حدیث ها در سری اول برنامه با نام عبور شیشه ای وجود نداشت؛
او در پاسخ گفت: در آن دوران من خیلی راحت بودم و هنوز نیش انتقادها گریبان گیرم نشده بود. ولی متاسفانه چنین نقدهایی دستم را برای انجام گفتگویی آزاد بسته است وگرنه فضا را بیشتر از این چالشی می کردم اما فضا به گونه ای است که خودم هم با احتیاط حرکت می کنم.

دوست داریم هم مردم لذت ببرند ، هم هنرمند

هنوز 10 دقیقه ای به شروع برنامه تلویزیونی شب شیشه ای مانده بود. میهمان از راه رسید و میزبان هم کم کم آماده شد تا به آلاچیق شیشه ای برود و روایت دیگری از شبهای گفت و شنود را آغاز کند. اما سوالات بسیاری باقی مانده که رشیدپور باید پاسخ بگوید. به عنوان مثال ، یکی از مسائلی که رشیدپور در صحبتهای خود بیان کرد بی پرده صحبت کردن با مخاطب بود، اما چارچوب این شفافیت مشخص نیست.

شب شیشه ای و فضای جدید

به نظر می رسد شیوه اجرای رشیدپور در شب شیشه ای موضعی از بالا است که در نهایت بحث را به بیراهه می کشد، اما رشیدپور در پاسخ به این نظر می گوید: من به عنوان یک جوان قصد ندارم در مقابل هنرمندان با تجربه در حوزه فرهنگ بایستم و مثلا در مقابل استاد فریدون شهبازی ، آهنگساز یا تهمینه میلانی گارد بگیرم. نه واقعا این طور نیست. من تنها هدفم این است که مخاطب با فضای جدید از گفتگوی هنری در تلویزیون آشنا شود گرچه ممکن است برنامه هایی با این ساختار را در برنامه هایی مانند صندلی داغ دیده باشند، اما در شب شیشه ای اصل بر تفاوت در شیوه اجراست.
من از این فرصت استفاده می کنم و از تمام مدیران شبکه تشکر می کنم که فضا را باز گذاشتند تا با گفتگویی دوسویه به نتیجه مطلوب برسیم. من امیدوارم بتوانم در اجرای برنامه های محتواگرا با تجربه تر از گذشته شوم تا مورد انتقاد بیرحمانه قرار نگیرم و از سوی دیگر، سعه صدر جامعه و منتقدان درباره این برنامه بالا برود.
رضا رشیدپور در گذشته تجربه اجرای برنامه عبور شیشه ای را داشت ، اماآن نگاه و تصوری که به اجرای او از سوی مخاطب وجود داشت ، چیزی نیست که اکنون در شب شیشه ای می بینیم رشیدپور در این خصوص گفت: به نظر من همین نوع چالش که در بعضی مواقع به اصطلاح مچ گیری معروف شده ، در «عبور شیشه ای» هم وجود داشت و جالب این که آن چیزی که در مجموعه تلویزیونی عبور شیشه ای درذهن مخاطب مانده ، دقیقا همان لحظه هایی است که بحث به چالش کشیده می شد به عنوان مثال ، گفتگو با سیروس گرجستانی یا ابوالفضل پورعرب زمانی که از پرداخت نکردن دستمزد بازیگران صحبت می شد جذاب بود.

به همین دلیل ، فکر کردیم چقدر خوب است سری جدید برنامه را به این فضا بکشانیم تا ماندگاری اثر در ذهن مردم بیشتر شود. ضمن این که تاکید مدیران ما هم بر این بود که در سری جدید این برنامه شفاف و بی پرده با مخاطب چند میلیونی تلویزیون صحبت کنیم. یکی از ابتکارهای تصویری برنامه «شب شیشه ای» استفاده از دوربین رودست برای تصویربرداری از کلوزاپهای میهمان و میزبان در موقعیت های خاص است که در بیشتر موارد هم با لرزش دست همراه است.
عباس اختری ، تصویربردار شب شیشه ای درباره این تکنیک گفت: تمام کسانی که به عنوان مهمان و مصاحبه شونده مقابل رشیدپور می نشینند، در طول 45 دقیقه برنامه عکس العمل های مختلفی در مقابل سوال مجری دارند که نشان دادن این عکس العمل ها در قاب بسته برای بیننده جذاب است. البته قبول دارم ممکن است لرزش دست در حین تصویربرداری چشم بیننده را اذیت کند؛ ولی در نهایت شیوه به کارگیری دوربین در صحنه هایی خاص جزو کار و تجربه ای نو در ساخت برنامه های تلویزیونی است ولی در نهایت مخاطب نظرنهایی خوب یا بد بودن کار را می دهد که اگر مخاطب این شیوه تصویربرداری را دوست نداشت ، تا حالا اعتراض می کرد ولی خوشبختانه با هیچ عکس العمل منفی ای از سوی مخاطب مواجه نشدیم

به این معنی که آیا این شفافیت به رک گویی تعبیر می شود؛ رشیدپور در این خصوص گفت: با مطلبی که عنوان کردید، کاملا موافقم. چون گاهی اوقات بی پرده صحبت کردن به هر حرفی زدن تعبیر می شود و بسیاری از دوستان که در برنامه حاضر می شوند، گمان می کنند گفتن هر حرفی یعنی رک گویی در حالی که در بسیاری موارد به هم ریختن تصور ذهنی بیننده از موضوع مورد بحث با رک گویی متفاوت است و من فکر می کنم بعضی وقتها دوستان مصاحبه شونده به سمت استفاده نکردن از تریبون آزاد می روند که این شکل زیبایی ندارد و امیدوارم این فضا با تفاهم بیشتری به شکل کنترل شده پیش برود. دسته بندی پرسشها و چگونگی هدایت برنامه های گفتگو محور یکی از ارکان اصلی اجرای برنامه های روتین است ، رشیدی درباره دسته بندی سوال های گفت: در اجرای برنامه ای با این فرمت ما با دو طیف از مخاطب روبه رو هستیم. یک دسته مردمی هستند که علاقه مند به این برنامه ها هستند و هر شب پای گیرنده های خود می نشینند و برنامه را می بینند. یک طیف دیگر هم خود هنرمندان و اهل فن هستند. یعنی زمانی که با گلشیفته فراهانی مصاحبه می کنیم ، دوست دارم نوع سوالها به گونه ای باشد که مثلا زمانی که باران کوثری ، ترانه علیدوستی ، مریلا زارعی و دیگران هم آن را می بینند، از کلیت کار لذت ببرند و در عین حال خیلی تخصصی و فنی هم نشود که رسیدن به این منظور به ضعف و توان من در اجرا بستگی دارد که تا چه اندازه بتوانم بین این دو طیف بیننده تقسیم بندی درست انجام دهم پس اصل بر تعادل است.
یکی از خاصیت های برنامه تلویزیونی این است که یک نفر در مجموع تولید عهده دار چند کار مهم و اساسی در یک طرح می شود. به عنوان مثال ، رضا رشیدپور هم در مقام مصاحبه کننده در شب شیشه ای حضور دارد و هم به عنوان مجری طرح و تهیه کننده در کنار محمد قنبری فعالیت می کند و متاسفانه یا خوشبختانه از هر دری که وارد می شدم ، به رشیدپور برمی خوردم و به نوعی مجبور بودم در حوزه های مختلف از جمله نحوه تولید این برنامه از او بپرسم.
سازمان صداوسیما به عنوان نهادی دولتی مکان بزرگی برای کار و تربیت نیروی انسانی کارآمد در زمینه تولید برنامه است. بنابراین ماندگاری یک مجموعه تلویزیونی در میان هزاران برنامه متعدد دیگری که ساخته می شود کار ساده ای نیست و برنامه ساز باید به نوعی به آن توجه داشته باشد. ولی متاسفانه بسیاری از برنامه هایی که تولید می شود و به صورت زنده روی آنتن می رود از استانداردهای لازم یک برنامه خوب تلویزیونی برخوردار نیستند و به گمانم مقصر اصلی آن فقط برنامه سازان هستند. برای این که من شاهد هستم مدیران سازمان بسیار پیگیر ارائه یک کار با کیفیت هستند ولی کم کاری و کم مایه گذاشتن از سوی ما برنامه سازان است.

منتظر میهمانان غیرمنتظره باشید

چیزی به شروع برنامه نمانده بود، عوامل تک تک می آمدند و رشیدپور را صدا می کردند که بیاید و در جای خود بنشیند، اما واقعا نمی توانستم از این سوال بگذرم که نحوه گزینش و دعوت میهمانان به چه صورت است و آیا ممکن است از کسانی که اصلا به فکر مخاطب نمی رسد که روزی به تلویزیون بیاید دعوت کرد؛ تا در شب شیشه ای حاضر شوند و رشیدپور همان طور که داخل استودیو می رفت ، گفت: دعوت از هر فردی به عنوان میهمان برنامه امری غیرممکن نیست اما خاصیت این برنامه ایجاب می کند که گزینش ها پیش بینی نشده باشد و هیچ بعید نیست که مثلا مسعود کیمیایی یا داریوش مهرجویی مهمان شب شیشه ای باشند. با آمدن میهمان برنامه رفته رفته باید گروه را ترک می کردم شاید بتوانم در ترافیک شهر شلوغ تهران خودم را به گیرنده تلویزیونی برسانم.
تا ادامه شب شیشه ای و بحثی تازه درباره موضوعی خاص با آدمی جدید را با دقت تماشا کنم. «شب شیشه ای» تا پایان بهار میهمان خانه های ماست.