از آکروپولیس تا میدان انتظار

گرچه زیرگذر میدان ولیعصر(عج) با عنوان پلازا افتتاح شد، اما برای پایتخت‌نشینان هنوز هم واژه‌ای غریب و نامأنوس به نظر می‌آید؛ پلازا چیست و چه مشخصاتی دارد؟
میدان‌های پیاده یا (پلازا) ریشه کهنی در فضاهای زیست شهری دارند، این ریشه نه فقط در شهرها بلکه زمانی که اولین روستاها در حال شکل‌گیری بودند به چشم می‌آید، در آن زمان محلی در بین خانه‌ها شکل می‌گرفت که جنبه فضای عمومی آن روستا را داشته باشد. در بسیاری از روستاهایی که با سابقه طولانی در حال حاضر وجود دارد این میدان‌ها کاملا قابل مشاهده است و در آن بازارچه‌های هفتگی برگزار می‌شود؛ درواقع این میدان‌ها انواع کاربردهای اجتماعی و اقتصادی را دارند. در شکل‌گیری شهرها هم میدان‌های پیاده نقش محوری را ایفا می‌کردند.

میدان‌های پیاده، تنفس‌گاه‌‌های شهر
بابک شکوفی، طراح معماری پردیس سینمایی آزادی با بیان این‌که میدان‌های پیاده تنفس‌گاه‌‌های شهر محسوب می‌شدند و بسیاری از کاربری‌ها در کنار آنها شکل می‌گرفته است، می‌گوید: در شهرهای ایران هم چنین فضاهایی وجود دارد، نمونه بزرگ آن میدان نقش جهان است که یک میدان پیاده طراحی شده است، بعضی از میدان‌های پیاده به مرور زمان شکل می‌گرفتند و برخی دیگر مثل میدان نقش جهان طراحی شده بودند. در بدنه میدان نقش جهان، بازار و ساختمان‌های مهمی مثل مساجد شاه، شیخ لطف‌ا... و ساختمان مهم حکومتی کاخ عالی‌قاپو قابل مشاهده است.او با اشاره به این‌که میدان‌های پیاده به لحاظ سلسله مراتب فضای شهری چندین نقش مهم را ایفا می‌کنند و شبکه‌ای از محورهای پیاده به این میدان‌ها منتهی می‌شوند، عنوان می‌کند: نقش اجتماعی و مدنی این میادین از گذشته تا به امروز قابل چشم‌پوشی نیست، میادین مکان تعامل اجتماعی بوده و در آن جا شهروندان با یکدیگر گفتمان، تبادل نظر و خرید و فروش می‌کردند و این سبک تعاملات احساس همبستگی اجتماعی را در میان آنها به وجود می‌آورد.شکوفی با بیان این‌که میدان‌های پیاده نقش مهمی را در تعریف هویت شهرها ایفا می‌کردند، تصریح می‌کند: در مقایسه با سایر فضاهای همگانی مثل معابر می‌توان گفت آنها مکانی برای عبور هستند، اما میدان جای توقف، تامل و نگاه کردن است.

گره، ‌میدان و ترافیک
طراح معماری پردیس سینمایی آزادی با تاکید بر این‌که در دهه‌های گذشته و در جریان مدرنیزاسیون شدن شهرها فضای عمومی شهرها توسط خودروها بلعیده شد، می‌گوید: تمام فضای عمومی شهری را محورهای سواره تصرف کردند و آن چیزی که امروزه به عنوان میدان در شهرها دیده می‌شود در واقع اصلا شامل تعریف میدان نمی‌شود و تنها نقش گره ترافیکی را ایفا می‌کند. به عنوان مثال میدان ونک به هیچ عنوان در تعریف میدان‌ها نمی‌گنجد و تنها یک گره ترافیکی است؛ فضایی که در وسط میدان ونک وجود دارد توسط شبکه سواره محاصره شده است؛ در مقیاس بزرگ‌تر این موضوع درباره میدان آزادی هم صدق می‌کند.

واقعیتی درباره میدان آزادی که نمی‌دانستید!
او ادامه می‌دهد: البته ماکت ابتدایی میدان آزادی نشان می‌دهد طراح برای این مکان کاربری میدان پیاده را در نظر گرفته بود، در واقع امکان دسترسی پیاده از اطراف به وسط میدان وجود داشت و طراح فضای میانی میدان آزادی را نجات داده بود قبل از این که در محاصره حلقه ترافیکی امروزی قرار گیرد و این حلقه به صورت یک پل گرد طراحی شده بود. متعجب بودم چرا طرح به همان صورت اجرا نشده است که اگر این‌گونه می‌شد آزادی می‌توانست نقش یک میدان ملی را برای ما ایفا کند؛ درست مثل همان فضایی که امروزه در اطراف برج ایفل وجود دارد و حضور افراد نیز در آنجا به این فضا هویت و زندگی داده است.
شکوفی ادامه می‌دهد: این موضوع را از طریق یکی از دوستانم که با مهندس امانت طراح میدان آزادی در ارتباط بود جویا شدم. ایشان گفته بود ‌مسؤولان وقت نمی‌خواستند مردم در وسط میدان رفت و آمد داشته باشند و گمان می‌کرده‌اند این موضوع زیبایی میدان را از بین می‌برد، در نتیجه پل مدور را حذف می‌کنند و شبکه سواره همسطح میدان می‌شود تا ارتباط پیاده با بستر میدان قطع شود. شکوفی با بیان این‌که این فضای مهم شهری طی دهه‌های گذشته از بین رفته و محورهای سواره خاصیت میادین را از بین برده است، می‌گوید: یک میدان پیاده موفق دو عنصر فضایی دارد، که این دو اگر به درستی در کنار هم قرار نگیرند عملکرد میدان نشان داده نمی‌شود، این دو عنصر شامل بستر و بدنه میدان است. در واقع میدان‌های پیاده باید فضای بازی داشته باشند که حضور انسانی در آنجا به راحتی و بدون مشکل باشد. البته باید بدنه‌ای وجود داشته باشد که به شهروندان خدمات ارائه کند. وی تاکید می‌کند: در بدنه این میادین می‌توان انواع خدمات لازم به شهروندان ارائه کرد؛ به عنوان مثال وجود کافه‌ها و رستوران‌ها در این فضا می‌تواند زمینه مناسبی را برای تعامل به وجود آورد. حتی این فضا می‌تواند محلی برای وجود ساختمان‌های مهم دولتی هم باشد. بدنه میدان باید با بسترآن ارتباط ارگانیک داشته باشد و شهروندان در حال تعامل بین این دو بخش باشند.به گفته این معمار، بستر میادین پیاده باید ارتباط کافی را با محورهای پیاده و فضاهای شهری داشته باشد. وقتی با این معیارها بیشتر میادین تهران را می‌سنجیم متوجه می‌شویم آنها این خصوصیات را ندارند.

عاقبت میدان‌های پیاده در پایتخت
اگرچه شهرداری تهران طی سال‌های گذشته طرح‌هایی را تحت عنوان میدان‌های پیاده در پایتخت اجرایی کرد اما به هیچ وجه آن گونه که باید مورد استقبال قرار نگرفت. شکوفی در این باره توضیح می‌دهد: شهرداری تهران چند‌سال پیش پروژه‌ای را در میدان ولی‌عصر تحت عنوان پلازا انجام داد و در نهایت گودال- باغچه‌ای را در وسط میدان ایجاد کرد. اما این سازه به هیچ عنوان یک پلازا نیست. این فضا در وسط یک گره ترافیکی به وجود آمد و همین امر باعث شد ارتباط ارگانیک و مستقیم این مکان با محورهای اطرافش قطع شود.وی ادامه می‌دهد: در همین رابطه می‌توان به پروژه میدان امام حسین هم اشاره کرد، میدان پیاده شدن در اینجا ایده خوبی بود ولی بعدا به اشتباه با ایجاد یک سری از دیواره‌های مشبک فلزی ارتباط بستر میدان با بدنه و بافت شهری اطراف را قطع کرده است.

پول زیادی لازم نیست
در حالی که عده‌ای معتقدند برای ایجاد بناهای شهری هزینه‌ فراوانی لازم است و بدهی‌های فعلی شهرداری مانع تحقق این موضوع می‌شود. طراح معماری پردیس سینمایی آزادی بر این باور است، شهرداری می‌تواند با هزینه‌های بسیار کم،‌توسعه میدان‌های پیاده در تهران را آغاز کند. او می‌گوید: در فضاهای شهری ما مناطق خالی داریم که باید شناسایی شوند، در واقع فضاهایی که تداخل چندانی هم با فضاهای تاریخی ندارند و دسترسی مناسبی هم به شبکه‌های راهی اطراف باید داشته باشند.وی تصریح می‌کند: پس از شناسایی این فضاها می‌توان با یک هزینه کم برای آنها بدنه فعال ایجاد کرد، فعال کردن بدنه این فضاها کار ساده‌ای است که نمونه آن در خیابان 30‌ تیر کاملا قابل مشاهده است، این نقطه به مکانی جذاب و پویا تبدبل شده و مردم به‌شدت از آن استقبال کرده‌اند این درحالی است که خیابان 30 ‌تیر آن‌گونه که باید بستر مناسبی ندارد و پیاده روی این خیابان خیلی عریض نیست اما با وجود این نتیجه بسیار خوبی به دست آمده است.

توسعه فضاهای همگانی
توسعه فضاهای همگانی اما یکی از برنامه‌های کمیسیون معماری و شهرسازی شورای شهر تهران در سال 97 بوده است، علی اعطا در این باره می‌گوید: مطالعاتی در این زمینه انجام شده و به احکام لایحه برنامه پنج‌ساله شهرداری تهران اضافه خواهد شد و در همین رابطه پروژه‌هایی هم پیش‌بینی شده است. وی با بیان این‌که تلاش‌های زیادی انجام شده تا این اقدام از سال 97 آغاز شود، تصریح می‌کند: قرار شد در تعدادی از مناطق شهرداری تهران و سازمان زیباسازی این موضوع مورد بررسی قرار گیرد و در پایان سال‌97 نتایج مشخصی در دست باشد.

الهه‌خانی

جامعه