لذت گناه‌آلود عامه‌پسند

جالب این‌که بسیاری از کارشناسان فرهنگی و روشنفکرانی از این دست در اطلاق برچسب عامه‌پسند بودن به آثار هنری معیارهای متناقض و گاه عجیبی دارند، به عنوان مثال موسیقی موتزارت و باخ را تا جایی موسیقی فرهیخه و والایی می‌دانند که به قولی پاپیولار نشود، به این مفهوم که موتزارت گوش دادن تا جایی کنشی روشنفکرانه و پر شکوه دارد که عامه مردم آن را گوش ندهند و وقتی جامعه به جایی رسید که موتزارت را در تاکسی گوش دادند بنابراین این موسیقی به دسته عامه‌پسندها تنزل می‌کند!

اما جالب این‌که بسیاری از افرادی که حالا خودشان را در دسته فرهیخته جامعه فرهنگی می‌دانند (به دلیل نوع کتاب‌هایی که می‌خوانند و موسیقی‌ای که گوش می‌کنند و فیلم‌هایی که می‌بینند) معمولا از راهروی عامه‌پسندها به این درجه رسیده‌اند؛ کارکرد مهمی از لزوم آثار عامه‌پسند در بازار فرهنگی. خیلی از کتابخوان‌های امروز هنوز مثالشان از علاقه‌مندی به مطالعه داستان‌های عاشقانه فهیمه رحیمی در دهه 70 است. بسیاری از راه فیلم‌های سرگرم‌کننده به سینمایی رسیده‌اند که حرفی و پیامی برای گفتن دارد و خیلی‌ها از پاپ‌های مبتذل دهه 60 حالا به آوازهای شجریان گوش می‌کنند. در اثبات عجیب بودن همان کارکرد عامه‌پسند بودن همین بس که مثال آواز شجریان هم حالا برای میزان عامه‌پسند یا فرهیخته بودن این موسیقی مصداقی ندارد. عامه‌پسندها اما همیشه راه خوبی برای علاقه‌مندی مخاطبان هنری بوده‌اند‌. هر چند حالا بسیاری از کارشناسان از رواج بسیار عامه‌پسندها در بازار ادبی ایران نگرانند، اما باید بدانند که همین مخاطبان بسیار این آثار براحتی می‌توانند به سمت آثار فاخری سوق داده شوند. ضمن این‌که از آثار عامه‌پسند می‌توان تنها لدت برد. تئودور آدورنو که از برجسته‌ترین چهره‌هایی است که به مخالفت با فرهنگ عامه‌پسند مشهور شده است هم همین اعتقاد را دارد. او معتقد است که بسیاری از فیلم‌ها چنین هستند، یعنی روایتشان کاملا از مسیرهایی شناخته شده پیروی می‌کند و شخصیت‌ها در کل الگوهای آشنایی را باز می‌نمایانند، اما این چیز عجیبی نیست. بسختی گمان می‌بریم که یک فیلم پرفروش مثل «شوالیه تاریکی برمی‌خیزد» به‌خوبی فیلمی هنری مثل «آندری روبلف» باشد. چنین انتظاری هم نداریم، یعنی از چنین فیلمی انتظار داریم ما را دو سه ساعت سرگرم کند. از آن انتظار نداریم تاب موشکافی دقیق را داشته باشد. از آن به خاطر چیزی که هست لذت می‌بریم: لذت گناه‌آلود.

میثم اسماعیلی

روزنامه نگار