انتخاب با بلاک چین؛ امید یا توهم؟

در انتخابات سال 2016 آمریکا، دونالد ترامپ در کمال شگفتی توانست به عنوان رئیس جمهور این کشور بیشترین آرا را به دست آورد. با این وجود، در نظرسنجی صورت گرفته توسط موسسه معتبر گالوپ (Gallup) مشخص شد یک‌سوم آمریکایی‌ها بر این باور بودند که آرا در این انتخابات به درستی شمارش نشده است.

انتخابات و فناوری‌های نوین

در بسیاری از کشورها، رای شرکت‌کنندگان در انتخابات روی برگه‌ای کاغذی نوشته شده و پس از اتمام زمان رای‌گیری به صورت دستی شمرده می‌شود. مشکل اینجاست که این شیوه بهره‌وری چندانی ندارد.

حضور رای‌دهندگان پای صندوق نیازمند صرف انرژی و زمان است و شمارش آرای آنها نیز به صورت دستی با سرعت کم پیش می‌رود. به همین دلیل، برخی کشورهای دنیا به استفاده از فناوری‌های مختلف برای افزایش بهره‌وری انتخابات روی آورده‌اند. استونی یکی از کشورهایی است که در این زمینه پیشتاز بوده و رای شهروندان را به صورت پیامکی دریافت می‌کند، اما این شیوه نیز ممکن است نقص‌هایی داشته باشد که برای نمونه می‌توان به مشکلات فنی ارسال پیامک و هک شدن پایگاه داده نتایج انتخابات اشاره کرد. در این میان، مدتی است یک فناوری نوین توانسته نظر برخی کارشناسان را به خود جلب کند. این فناوری چیزی جز «بلاک‌چین» نیست.

حامیان استفاده از بلاک چین بر این باورند که این فناوری می‌تواند ضمن افزایش دسترسی افراد برای شرکت در انتخابات، سیستمی شفاف و ضد‌تقلب را در اختیار دولت‌ها قرار دهد.

از بیت‌کوین تا بلاک‌چین

بیت کوین سال 2009 به عنوان اولین پول رمزنگاری شده جهان وارد میدان شد. بیت کوین از این جهت با دیگر انواع پول‌های در گردش متفاوت بود که هیچ بانک مرکزی یا دولتی آن را منتشر نمی‌کرد. این پول دیجیتال، مشکل نظارت بر نحوه انجام تراکنش‌ها و جلوگیری از بروز هر نوع تقلب را با فناوری بلاک چین حل می‌کرد.

بلاک چین مانند یک دفتر کل در حسابداری است که هر نوع تراکنش (انتقال پول) در آن ثبت می‌شود. تفاوت بلاک چین با شیوه‌های مرسوم (یا پایگاه داده) این است که کنترل آن در دست یک‌نفر نیست و در عوض، تعداد گسترده‌ای از کاربران (یا بهتر بگوییم رایانه آنها در شبکه) درستی تراکنش‌های صورت گرفته را تائید می‌کنند. ثبت‌شدن همه تراکنش‌ها در یک دفتر کل و نظارت همگانی بر آن، اصلی‌ترین مزیت بلاک‌چین به شمار می‌رود. گفتنی است در شیوه معمول ثبت اطلاعات (یعنی پایگاه داده) یک نفر یا گروه می‌تواند اطلاعات موجود را دستکاری کرده و تغییر دهد. این در حالی است که هر نوع تغییر در سوابق در بلاک‌چین نمی‌تواند به صورت مخفیانه صورت گیرد و همه‌چیز در معرض دید قرار دارد.

با وجود این‌که بلاک چین با بیت کوین شروع شد، هیچ دلیلی وجود ندارد که نتوان از آن برای مقاصد دیگر استفاده کرد. در واقع هر شیوه معمول ذخیره اطلاعات را که نیازمند شفاف‌سازی و جلوگیری از دسترسی غیرقانونی است می‌توان در قالب بلاک چین پیاده‌سازی کرد.

استارتاپ‌هایی برای انتخابات بلاک‌چینی

در یکی دو سال اخیر، استارتاپ‌های زیادی در سراسر جهان برای امکان‌سنجی و زمینه‌سازی برای اجرای انتخابات بر بستر بلاک چین شکل گرفته‌اند. وتم (Votem) یکی از آنهاست که قصد دارد الگویی تهیه کند که به رای‌دهندگان امکان بررسی شمرده شدن آرای فردی را می‌دهد. واتز (Voatz) استارتاپی دیگر است که قصد ترکیب فناوری بیومتریک با انتخابات بلاک چینی را دارد. این استارتاپ قصد دارد از حسگرهای اثرانگشت گوشی هوشمند یا تبلت و نیز تشخیص چهره برای احراز هویت رای‌دهنده برای اجازه‌دهی به او برای شرکت در انتخابات استفاده کند. استارتاپ دموکراسی ارث (Democracy Earth) نیز دنبال ایجاد قابلیت تفویض رای از سوی یک فرد واجد شرایط به فرد مورد اعتمادش در انتخابات الکترونیکی است.

این حرکت جدی نظر برخی از دولت‌ها، رسانه‌ها و شرکت‌های فن‌آور را در سراسر جهان به خود جلب کرده، اما واقعیت این است که ماجرا آنقدرها هم که به نظر می‌رسد ساده نیست!

هیاهو بر سر هیچ

برخلاف ذوق و شوق زیادی که در زمینه بهره‌گیری از فناوری بلاک چین در انتخابات وجود دارد، دو گروه جزو منتقدان اصلی این رویه هستند. این دو گروه شامل متخصصان امنیت شبکه و رمزنگاری و نیز کارشناسان مسائل فنی مربوط به انتخابات می‌شود.

رون ریوست (Ron Rivest) یکی از کارشناسان برجسته دانش رمزنگاری در موسسه فناوری ماساچوست (MIT) است. آقای ریوست در یک جمله کوتاه، دیدگاه غالب در زمینه استفاده از بلاک چین برای برگزاری انتخابات را این گونه بیان می‌کند: «هیچ‌کسی را نمی‌شناسم که بگوید استفاده از بلاک چین در یک تا دو سال آینده برای انتخابات امکان‌پذیر باشد!» او بر این باور است که همه این استارتاپ‌ها بزودی از بین خواهند رفت، زیرا ایده مذکور بسیار خام و غیرقابل اجرایی شدن است.

رای با بیت کوین متفاوت است!

اصلی‌ترین ایرادی که به انتخابات بر بستر بلاک چین وارد می‌شود، سازوکار مربوط به احراز هویت است. در شبکه بیت کوین، هیچ الزامی به مشخص بودن هویت کاربران نیست و صرفا یک رشته کد (که کلید عمومی شناخته می‌شود) نشانگر هویت یا بهتر بگوییم کیف پول دیجیتال افراد است. همچنین کاربر برای ارسال بیت کوین باید از یک گذرواژه (که کلیدی خصوصی نامیده می‌شود) استفاده کند. نکته مهم اینجاست که در صورت گم شدن این گذرواژه، هیچ راهی برای بازیابی آن وجود ندارد.

اما این ویژگی‌ها به‌هیچ‌وجه برای برگزاری انتخابات ارزشمند نیست. دولت‌ها همیشه فهرستی از افراد حائز شرایط شرکت در انتخابات دارند. عدم توانایی برگزارکنندگان در شناسایی رای‌دهندگان خود به معنای زیرسوال رفتن سلامت انتخابات است. همچنین نبود امکان بازیابی گذرواژه برای شرکت در انتخابات نیز قابلیتی است که نمی‌توان به سادگی از کنارش گذشت.

راه‌حلی که برای این مساله پیشنهاد می‌شود این است که در جریان برگزاری انتخابات، امکان دسترسی به پایگاه داده دولتی برای استخراج اطلاعات هویتی یا اثرانگشت کاربران مهیا باشد تا در صورت گم شدن گذرواژه فرد برای شرکت در انتخابات، بتوان از شیوه‌ای جایگزین استفاده کرد.

یکی دیگر از تدابیری که توسط برخی کارشناسان پیشنهاد شده این است که به جای این که رایانه گروهی ناشناس در شبکه، مسئولیت تائید درستی تک‌تک آرا را بر عهده داشته باشد، رایانه‌های متعلق به دولت‌ها یا نهادهایی نظیر دانشگاه‌ها و سازمان‌های غیردولتی در شبکه بلاک‌چین حاضر شده و این کار را به انجام رسانند، اما این کار سبب می‌شود دیگر مزیت غیرمتمرکز‌بودن انتخابات مبتنی بر بلاک چین از دست برود. هیچ فرد یا گروهی بر شبکه بیت‌کوین تسلط ندارد، اما در شبکه بلاک چینی که از شبکه مجموعه‌ای از نهادها تشکیل شده، باز هم امکان دستکاری در آرا وجود دارد.

دغدغه‌های مربوط به برگزاری یک انتخابات سالم موارد متعددی را در‌بر‌می‌گیرد. ثبت دقیق آرا فقط یکی از این دغدغه‌هاست، در حالی که موارد دیگری نظیر احراز هویت شرکت‌کنندگان، محرمانه نگه داشتن آرا و اطمینان‌بخشی به شرکت‌کنندگان از شمارش دقیق آرا از دیگر مواردی است که هیچ راه‌حل مبتنی بر بلاک‌چینی برای آن پیشنهاد نشده است.

برخی کارشناسان بر این باورند که وضعیت فعلی فناوری بلاک چین مانند وضعیت اینترنت در اوایل دهه 1990 میلادی است. در آن زمان هیچ‌کسی فکر نمی‌کرد روزی بتوان از این فناوری برای طیف گسترده‌ای از فعالیت‌ها (از خرید آنلاین تا گرفتن تاکسی) استفاده کرد.

به همین دلیل، شاید نتوان استفاده از بلاک چین در انتخابات در آینده را به طور کلی ناممکن دانست. این فناوری قابلیت‌های زیادی دارد و شاید در آینده شاهد ارائه رویکردهای نوینی برای استفاده از آن برای برگزاری انتخابات سالم در جهان باشیم.

صالح سپهری فر