شریان‌های طبیعت نیازمند توجه بیشتر

به گزارش ایرنا، تصرف حریم رودخانه‌ها، بهره برداری از مصالح شن و ماسه از حریم و بستر رودخانه‌ها، تامین نشدن حقابه زیست محیطی، سوانح نفتی مانند واژگونی تانکرهای حامل مواد نفتی، نشت از خطوط انتقال فرآورده‌های نفتی، مصرف زیاد از حد سموم و هدایت زهاب کشاورزی حاوی سموم و کودهای شیمیایی به رودخانه‌ها و نشت چاه‌های فاضلاب بهداشتی و صنعتی از دیگر عوامل تهدید رگ‌های زمین به شمار می‌روند که نفس این حوضه‌های آبی را به شماره انداخته اند.

حاشیه رودخانه‌ها خاستگاه بزرگ‌ترین تمدن‌ها بوده بنابراین به حق مایه زندگی و حیات است، رودخانه‌ها منبع تامین غذا، انرژی، توسعه حمل و نقل، رونق کشاورزی، آب آشامیدنی و سرسبزی هستند.

رودها نقش بسیار مهمی در چرخه آب دارند، برای آب‌های سطحی مانند کانال عمل می‌کنند و تقریبا از 75 درصد سطح خشکی‌های زمین آب را عبور می‌دهند اما چند سالی است این شریان‌های حیاتی با خطر خشک شدن، آلودگی و نابودی مواجه شده اند و نفس بسیاری از آنها به شماره افتاده است.

بر این اساس در راستای حمایت از رودخانه‌ها در سال 1997 به وسیله شرکت کنندگان اولین نشست بین المللی قربانیان سدسازی در کوریتیبای برزیل روز بین المللی ‹اقدام برای حمایت از رودخانه‌ها و مقابله با سدسازی› به تصویب رسید. پس از آن 14 مارس (24 اسفند ) روز جهانی ‹ اقدام برای رودخانه‌ها› نام گرفت و هزاران نفر از مردم در سراسر دنیا این روز را برای یادآوری اهمیت رودخانه‌ها گرامی می‌دارند.

ایران نیز به دلیل قرارگرفتن در کمربند خشک جهان، بارندگی و منابع آبی چندان غنی ندارد؛ از این رو حفاظت از داشته‌ها در عرصه‌های آبی از اهمیت زیادی برخوردار است این در حالی است که در بسیاری موارد شاهد نابودی رودخانه‌ها در کشور هستیم در حالی که به اعتقاد کارشناسان، آسایش و راحتی بشر در صورتی امکان پذیر خواهد بود که رابطه متعادلی میان تمام اعضای نظام زیستی برقرار باشد که همان توسعه پایدار است که به آن تاکید می‌شود.

رودخانه‌های سپیدرود، کارون، قزل اوزن، زاینده رود، آبشارهای لردگان، سیمره، آب گرم منطقه سرعین و چشمه‌های آب گرم واقع در مناطق شمال غرب کشور از مهم‌ترین جاذبه‌های آبی ایران هستند.

شینا انصاری مدیر دفتر پایش فراگیر سازمان حفاظت محیط زیست رودخانه‌ها را به عنوان یکی از اکوسیستم‌های آبی معرفی کرد که از لحاظ تنوع زیستی، موجوداتی که در آنها زندگی می‌کنند و نیز به دلیل تامین منابع آب شرب، اهمیت دارند.

وی افزود: از این رو هم شناخت و هم بررسی کمی و کیفی این منابع و پایش آلاینده‌ها بسیار حایز اهمیت است به همین دلیل امروزه رویکرد پایش زیستی در ارزیابی کیفیت آب‌های سطحی، زیرزمینی و آب شرب جایگاه ویژه ای دارد.

وی گفت: تخلیه فاضلاب، تصرف حریم رودخانه‌ها، سدسازی، بهره برداری از مصالح شن و ماسه از حریم و بستر رودخانه‌ها، تامین نشدن حقابه زیست محیطی، سوانح نفتی مانند واژگونی تانکرهای حامل مواد نفتی، نشت از خطوط انتقال فراورده‌های نفتی، مصرف زیاد از حد سموم و هدایت زهاب کشاورزی حاوی سموم و کودهای شیمیایی به رودخانه‌ها، برخی از عوامل تهدید رودخانه‌ها است. انصاری افزود: در کشور ما یکی از مشکلات مهم کاهش دِبی و حجم رودخانه‌ها به دلیل خشکسالی است که طبیعتا میزان خودپالایی رودخانه‌ها و بار آلودگی آنها را تحت تاثیر قرار می‌دهد، در واقع بار آلودگی رودخانه‌ها حاصل ضرب غلظت در دبی است یعنی میزان حجم آب جاری در رودخانه‌ها بسیار مهم است.

وی اظهار کرد: کاهش دبی می‌تواند در خودپالایی طبیعی رودخانه و افزایش بار آلودگی در حالی که منابع انتشار همچنان آلودگی تولید می‌کنند؛ تاثیرگذار باشد.

انصاری گفت: عوامل آلاینده رودخانه‌ها در مناطق مختلف کشور متفاوت است؛ به عنوان مثال در رودخانه کرج، آلودگی ناشی از مراکز خدماتی مانند رستوران‌ها و آلودگی پسماند مهم است اما در استان‌های شمالی علاوه بر پسماند و فاضلاب‌ها، رواناب‌های کشاورزی که می‌توانند حاوی سموم باشند نیز حائز اهمیت هستند.

مدیرکل دفتر پایش فراگیر سازمان حفاظت محیط زیست ادامه داد: بنابراین با توجه به منابع انتشار نوع آلودگی در مناطق مختلف نحوه پایش و حفاظت متفاوت است.

وی تاکید کرد: تخلیه مخفیانه و شبانه فاضلاب برخی واحدهای صنعتی و خدماتی و نشت چاه‌های فاضلاب بهداشتی و صنعتی نیز از دیگر عوامل تهدید رودخانه‌ها هستند.

انصاری با اشاره به اینکه در حوزه پایش آلاینده‌ها برخی اکوسیستم‌های حساس وجود دارد، اظهار کرد: رودخانه‌های حفاظت شده شامل جاجرود در استان تهران، هراز در مازندران، چالوس سرد آبسرد در البرز و تمام رودخانه‌هایی که به خزر منتهی می‌شوند، به عنوان اکوسیستم‌های حساس برای پایش آلاینده‌ها در اولویت قرار دارند که مرتب پایش می‌شوند. مدیرکل دفتر پایش فراگیر سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به اینکه پایش رودخانه‌ها در دو محور اصلی بررسی می‌شود، گفت: یکی پایش دوره ای رودخانه‌ها است که در ایستگاه‌های مشخص شده نمونه برداری انجام می‌شود و عمدتا پارامترهای فیزیکی و شیمیایی مانند کدورت، اسیدیته، هدایت الکتریکی، دما، سختی و مقدار اکسیژن محلول سنجش می‌شوند. وی افزود: در مواردی که گزارش از ورود آلودگی خاصی به رودخانه باشد یا احتمال آلودگی‌هایی مانند فلزات سنگین و یا سموم وجود داشته باشد، این پارامترها اندازه گیری می‌شوند، برخی مواقع نیز به واسطه رخداد سوانح و حوادث مانند واژگونی تانکرهای حامل مواد نفتی برای ارزیابی و برآورد خسارت ضروری است که غلظت هیدروکربن‌های نفتی در رودخانه‌ها آنالیز شود.

انصاری اظهار کرد: نکته مهم در پایش آلودگی رودخانه‌ها این است که اطلاعات پایش‌ها مبنای پیش آگاهی، تصمیم گیری مدیریتی و اطلاع رسانی به هنگام قرار گیرد؛ بنابراین صحت و دقت پایش‌ها در تمام مراحل اعم از حضور فرد پایشگر در عرصه، مکان یابی درست محل نمونه برداری، آماده سازی نمونه، نحوه انتقال نمونه به آزمایشگاه و در نهایت آنالیز بسیار مهم است.

وی افزود: علاوه بر این پایش‌های دوره ای، برای تعدادی از پارامترهای رودخانه‌ها امکان پایش آنلاین و برخط وجود دارد که اکنون 51 ایستگاه پایش آنلاین در کشور در رودخانه‌هایی که به لحاظ اکوسیستمی حساس هستند، نصب شده است.

انصاری محور دوم مرتبط با پایش رودخانه‌ها، پایش منابع بالقوه انتشار آلودگی به رودخانه‌ها دانست و گفت: این منابع می‌توانند شامل منابع صنعتی، کشاورزی، معدنی و شهری باشند و عمدتا پساب یا فاضلاب و همچنین پسماندها را دربرمی گیرند.

مدیرکل دفتر پایش فراگیر سازمان حفاظت محیط زیست افزود: در مورد پساب واحدهای صنعتی و خدماتی پایش‌ها یا در قالب خوداظهاری صنایع بر اساس شیوه نامه خوداظهاری در پایش انجام می‌شود یا از سوی ادارات کل استان‌ها پایش‌های نظارتی و ویژه انجام می‌گیرد.

وی ادامه داد: در صورتی که پارامترهای پساب واحد صنعتی بالاتر از حدود مجاز محیط زیست به منابع پذیرنده مانند رودخانه‌ها و آب‌های سطحی باشد، اقدامات مطابق قوانین مانند قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست یا ماده 688 قانون مجازات اسلامی موضوع تهدید علیه بهداشت عمومی از طریق مراجع قضایی به عمل می‌آید.

انصاری افزود: ضمن اینکه اسامی واحدهای آلاینده در صورت عدم رفع آلودگی در فهرست صنایع آلاینده کشور قرار گرفته و به سازمان امور مالیاتی اعلام می‌شوند که باید یک درصد از فروش خود را تحت عنوان عوارض آلایندگی پرداخت کنند، در سال گذشته سه هزار و 170 واحد صنعتی در فهرست صنایع آلاینده قرار گرفت که بیش از 60 درصد آنها به دلیل پساب آلوده کننده در این فهرست قرار داشته اند.

وی اظهار کرد: رودخانه‌ها با توجه به اینکه در کنار چه منبع آلاینده ای قرار دارند نیز پایش می‌شوند؛ به عنوان نمونه اگر در حاشیه فعالیت‌های کشاورزی واقع شده باشند، از لحاظ سموم فسفره پایش می‌شوند.