هرج و مرج در کردستان عراق

بازتاب‌های یک شکست

شکست تاریخی مقامات اقلیم کردستان در اعلام استقلال این منطقه بازتاب دردناکی در داخل داشت. رهبران بعضی از احزاب زبان به انتقاد از مسعود بارزانی گشودند و حتی بعضی خواستار کناره گیری او از این مقام شدند. به دنبال آن بعضی از احزاب از جمله دو حزب اسلامی و گوران از ائتلاف کردستان عراق خارج شده و خواستار برگزاری یک رای‌گیری جدید برای منطقه شدند. اما بازتاب شکست فقط به اینها محدود نشد بلکه به خیابان‌ها کشیده شد. مساله تعویق حقوق کارمندان دولتی، شکست رویای استقلال، فساد درون حاکمیت منطقه و مخدوش شدن روابط بین بغداد و اربیل موجب شد مردم دست به اعتراضاتی گسترده زده و حتی به دفاتر احزاب رسمی کردستان حمله کنند.

این اعتراضات که سه روز ادامه داشت، ابتدا در مقر سنتی اتحادیه‌ میهنی کردستان یعنی استان سلیمانیه رخ داد. سپس معترضان به مقر احزاب بزرگ کردی در سلیمانیه (یعنی حزب دموکرات و اتحادیه‌ میهنی و جنبش تغییر و جماعت اسلامی) یورش بردند.

در پی این حوادث، شورای امنیت اقلیم کردستان، بیانیه‌ای صادر کرد و طی آن از شهروندان خواست «زمینه‌ را برای کسانی که می‌خواهند اهداف سیاسی خود را دنبال کرده و از خواسته‌های مشروع مردم برای تحقق اهدافی دیگر سوءاستفاده کنند، فراهم ننمایند و با درک حساسیت مرحله‌ کنونی، اجازه ندهند از این تظاهرات‌ اعتراضی برای محقق کردن برخی اهداف سیاسی سوء استفاده شود».

تظاهرات‌ سه‌روزه، هزینه‌ جانی بالایی هم برای مردم کردستان در پی داشت. نیروهای امنیتی اقلیم با خشونتی که قابل پیش‌بینی نبود، با تظاهرکنندکان مواجه و در نتیجه‌ 90 نفر کشته و زخمی شدند. اعتراضات مذکور، نیروهای فعال سیاسی اقلیم را هم در تنگنا قرار داد و در نتیجه، برخی از آنها تلاش کردند با فرار به جلو، از ساختار قدرت در داخل اقلیم کناره‌گیری کنند تا به این ترتیب، از طرفی حزب مسعود بارزانی را به گوشه‌ رینگ ببرند و از طرف دیگر محبوبیت خود را بین مردم کرد حفظ کنند. از همین رو بود که برخی احزاب و نیروها، از جمله حرکت تغییر و جماعت اسلامی اعلام کردند از ساختار حکومتی خارج شده‌اند. برخی شخصیت‌های مهم سیاسی اقلیم نیز همین روش را در پیش گرفتند، از جمله یوسف محمد، رئیس پارلمان اقلیم، که از منصب خود استعفا کرد.

تسلیم شدن بارزانی

سرعت گرفتن حوادث، فشار بر مقامات اقلیم را تشدید کرد و درنهایت نیچروان بارزانی را (که در آن روزها برای دیدار از آلمان در آن کشور به سر می‌برد) واداشت پیامی برای تظاهرکنندگان ارسال و طی آن اعلام کند درخواست‌های تظاهرکنندگان را درک، و آن را تائید می‌کند.

وی در پیام خود آورد: «اظهارنظر، یک حق قانونی و دموکراتیک است اما منطقه‌ ما امروز در شرایط حساسی به سر می‌برد. به همین خاطر از شما می‌خواهم که درخواست‌های خود را از راه‌های مسالمت‌آمیز اعلام کنید.» او در همین پیام از نیروهای امنیتی هم خواست «به موجب قانون، اوضاع را آرام کرده و اجازه ندهند که مشکلات، پیچیده شود».

به نظر می‌رسد تحریم‌ها و مجازات‌هایی که دولت حیدرالعبادی طی حدود یک سال اخیر درباره‌ اقلیم اجرا کرد، حالا به ثمر نشسته و صحنه‌ مردمی را علیه احزاب فعال در اقلیم به مرحله‌ انفجار کشانده است. به همین جهت، باید گفت تظاهرات خشم‌آلود مردمی در استان سلیمانیه تنها یک اعتراض مردمی نبود، بلکه عبارت از یک «انقلاب مردمی تمام عیار» بود. این انقلاب مردمی، نتیجه‌ قابل پیش‌بینی و طبیعی فشارهای داخلی و خارجی‌ای بود که سال هاست بر مردم اقلیم تحمیل می‌شود.

تغییر توازن قوا

بعد از همه‌پرسی جدایی اقلیم از عراق در ماه سپتامبر و ادامه‌ رد این حرکتِ حساب نشده در داخل کشور و منطقه و سطح بین‌المللی، توازن قوا در مذاکرات بین بغداد و اربیل، به نفع بغداد به هم خورد درحالی که تا پیش از آن، دولت اقلیم کردستان تصور می‌کرد برگه‌ تهدید به همه‌پرسی، یک برگه‌ فشار جدید در دست اوست که می‌تواند از آن در مذاکرات مستمر و پیچیده‌ای که بین بغداد و اربیل در چند پرونده‌ مهم جریان داشت استفاده کند. اما حرکت حساب‌نشده‌ اقلیم نه تنها این برگه را از دست آنها خارج ساخت، بلکه کفه‌ بغداد را هم بشدت سنگین‌تر کرد. ادامه یافتن طرح‌های فعلی دولت بغداد در زمینه‌های اقتصادی و سیاسی در تقابل با جدایی‌طلبی اقلیم و استمرار فشار روی سیاستمداران اقلیم برای لغو نتایج همه‌پرسی و تحویل دادن فرودگاه‌ها و گذرگاه‌های مرزی به دولت مرکزی و همچنین موفقیت دولت مرکزی در محاصره‌ اقلیم همه و همه دست به دست هم داد و ثابت کرد دولت اقلیم توانایی عبور از این مرحله‌ سخت را ندارد.

از این‌رو کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند ممکن است روزهای آینده نیز اقلیم کردستان شاهد گام‌های دیگری از سوی مردم معترض یا از سوی دولت مرکزی بغداد باشد، برای این‌که دولت اقلیم همچنان در موضعی ضعیف باقی مانده است. بخصوص که به موعد انتخابات پارلمانی سراسری در عراق نیز نزدیک می‌شویم . انتخاباتی که قرار است پنج ماه دیگر برگزار شود. به گفته این ناظران در شرایط کنونی اگر رهبران اقلیم نتوانند چاره‌ای برای بحران اقتصادی سختِ موجود پیدا کنند و اگر جو موجود بین خودشان و بغداد را آرام نکنند ممکن است خشم مردمی به مرحله‌ انفجاری‌ برسد که دیگر کنترل بر آن ممکن نباشد.