4 شاخص اصلی دیپلماسی انقلابی

با گذشت نزدیک به چهار دهه از انقلاب اسلامی ایران چیزی از اهمیت و حساسیت این پرسش کاسته نشده و شاهد این ادعا بحث‌هایی است که در آستانه تشکیل دولت دوازدهم در رسانه‌ها و در بین گروه‌ها و محافل سیاسی بر سر بایست‌های دیپلماسی در زمان کنونی و ویژگی‌های دیپلمات شایسته در گرفته است. این یادداشت، پاسخی است به همان پرسش خطیر با تاکید بر ارزش‌های ماندگار انقلاب اسلامی، رهنمودهای امام خمینی(ره) و رهبر معظم انقلاب.

دیپلماسی ماهیتا عرصه تلاش، تقلا و مبارزه برای تامین منافع ملی کشورها است؛ چه در زمان صلح و چه در زمان بحران و جنگ، اما آنچه که دیپلماسی انقلابی را متمایز و برجسته می‌کند، تاکید صریح و قاطع آن بر ارزش‌های والایی نظیر آزادی، برابری، ظلم‌ستیزی و استقلال است. انقلاب اسلامی ایران نیز به رهبری امام خمینی(ره) با همین ارزش‌ها و تاکید بر سیاست نه شرقی ـ نه غربی و حمایت از مستضعفان، البته با جهتگیری دینی و الهی، آغاز شد و با حمایت قاطع مردمی به پیروزی رسید. بنابر این دیپلماسی شایسته انقلاب اسلامی ایران باید این جهتگیری حق‌طلبانه و ستم‌ستیزانه انقلاب را در همه حال در اولویت قرار دهد.

از یاد نباید برد که دیپلماسی انقلابی ضرورتا باید تحول‌گرا باشد. درست است که دیپلماسی هم با تغییر سر و کار دارد و هم با حفظ وضع موجود، اما دیپلماسی انقلابی آشکارا متمایل به تغییر و تحول است و سیاست حفظ وضع موجود را برنمی‌تابد، مگر برای تثبیت و تحکیم دستا‌وردهای انقلاب. دیپلماسی انقلابی، به‌رغم تحول‌گرا بودن، مانع تعامل کشور انقلابی با دیگر جوامع نیست.

نمونه بارز این سیاست، دیپلماسی تعامل‌گرای جمهوری اسلامی ایران است که با حفظ اصول، بر مراوده و ارتباط با کشورهای دیگر تاکید می‌کند. با این همه، دیپلماسی انقلابی به محدودیت‌هایی در مراوده با دیگر کشورها قائل است که از آنها با عنوان خطوط قرمز دیپلماسی یاد می‌شود، چنانکه امام خمینی(ره) و رهبر معظم انقلاب بارها درباره ارتباط با رژیم غاصب اسرائیل و آمریکا (مگر در موارد خاص) هشدار داده‌اند. همچنین نکته مهم اینجاست که دیپلماسی انقلابی فعال است، نه منفعل. انفعال فرجامی جز ضعف و عقب‌نشینی و نهایتا شکست در برابر دشمنان ندارد. شکی نیست که دفاع انقلابیون از ارزش‌های حق‌طلبانه ناگزیر مخالفان و دشمنانی سرسخت را علیه انقلاب‌ها برمی‌انگیزاند. تاریخ انقلاب‌ها موید کشمکش‌های طولانی میان دولت‌های انقلابی و دولت‌های محافظه‌کار و واپس‌گراست. درواقع اگر انقلابی با این هجمه‌ها روبه‌رو نشود، باید در اصالت آن تردید کرد. جنگ تحمیلی و انواع توطئه‌ها علیه انقلاب اسلامی از آغاز تاکنون، بر این واقعیت مهر تائید می‌زند.

با وجود این تا زمانی که انقلاب از حمایت مردمی برخوردار باشد و نیروهای انقلاب روحیه پرنشاط انقلابی را حفظ کنند هیچ دشمنی نمی‌تواند با توسل به زور انقلاب را درهم بکوبد. نکته بسیار مهم این‌که دشمنان انقلاب بر سلاح مادی و جنگ افزار متکی‌اند و انقلابیون بر سلاح ایمان. تاریخ نشان می‌دهد ایمان دیر یا زود بر شمشیر و حق بر باطل چیره می‌شود. به این صورت، دیپلماسی انقلابی با سستی و عافیت‌نشینی و سازش و رکود و بی‌عملی نسبتی ندارد. برعکس، کنش انقلابی سرشار از شور و تحرک و تهور و عمل و اقدام و در یک عبارت کوتاه، امید به پیروزی است.

نکته آخر این‌که دیپلماسی انقلابی عرصه خوش‌بینی یا بدبینی محض نیست؛ بلکه عرصه واقع‌بینی است. درست است که همه انقلاب‌ها در آغاز کار دستخوش تندروی و افراط و تفریط می‌شوند، اما دیپلماسی انقلابی موفق باید با احساس مسئولیت و با پرهیز از توهم و خیال‌پردازی منافع ملی را در سرلوحه برنامه‌های خود قرار دهد.

فراموش نکنیم دیپلماسی اساسا بر عقلانیت استوار است. درواقع فقط دیپلماسی خردمدار و دیپلمات‌های دوراندیش و ژرف‌بین می‌توانند پیام انقلاب را به فراسوی مرزها و به جان‌های تشنه آرمان‌ها و ارزش‌های والای بشری برسانند.

دکتر علی مرتضویان/ استاد دانشگاه