بازتعریف دوستان و دشمنان آمریکا

به گفته ترامپ، آمریکا در صورت عدم پرداخت حق عضویت اعضای ناتو به این پیمان که چیزی در حدود 2 درصد از درآمد ناشی از تولید ناخالص ملی این کشورها را دربرمی‌گیرد، از اعضای ناتو در برابر حمله احتمالی روسیه دفاع نخواهد کرد. این نگاه بیش از پیش دوجانبه به اتحاد، تا حد زیادی با زبان ماده 5 پیمان دفاعی (معروف به بند دفاع دوجانبه) که عنوان می‌کند: «هرگونه حمله نظامی علیه یکی از اعضا به منزله حمله به تمامی آنها تلقی خواهد شد» در تناقض است. اظهارات ترامپ تا جای پیش رفته که ناتو را «پوسیده» خطاب کرده، اظهارنظری که لرزه به ستون فقرات جمعی از رهبران اتحادیه اروپا انداخته است.

واکنش‌ها به انتقاد ترامپ از تجارت آزاد و تلاش وی برای بازبینی تجارت اتومبیل بین آلمان و آمریکا به طور شدیدی مورد انتقاد «زیگمارگابریل» معاون صدراعظم و وزیر اقتصاد آلمان قرار گرفته است. تا جایی که «گابریل» اعلام کرد: اگر آمریکا مالیات قطعات (خودرو) تولید شده در خارج از مرزهای این کشور را به یکباره تا 35درصد افزایش دهد، شوک بدی به صنعت خودرو این کشور وارد خواهد شد. من معتقدم این کار منجر خواهد شد صنعت خودرو آمریکا ضعیف‌تر، بدتر و گران‌تر شود. من صبر می‌کنم تا ببینم کنگره که مملو از افراد مخالف ترامپ است، چه تصمیمی در این خصوص خواهد گرفت.

موضع ترامپ در برابر پیمان شراکت چندجانبه تی‌پی‌پی منجر به ایجاد ناراحتی و به راه افتادن جدل‌های سیاسی در ژاپن و کره جنوبی، یعنی دو کشوری که به عنوان متحدین آمریکا به دنبال تلاش برای جلوگیری از گسترش نفوذ چین در جنوب شرق و شمال شرق آسیاهستند، شده است. دولت ترامپ چگونه می‌تواند بین سیاست «گردش به سمت آسیا» دولت اوباما با زیر سوال بردن فعالانه یا ترک تی‌پی‌پی ارتباط برقرار کند؟

سخنان پوپولیستی و اظهارات حمایتی ترامپ، در صورت بدل شدن به اقدامات و سیاست‌های واقعی، می‌تواند منجر به ایجاد عملکردهای متناقض سیاسی شده یا ایجاد پیچیدگی‌های بالقوه در آن دسته از سیاست‌های خارجی آمریکا شود که به دنبال جلوگیری و یا بازدارندگی در برابر چین و توسعه تاثیرگذاری این کشور در دریای چین جنوبی شود. ترامپ پس از دیدار با «شینزوآبه»، نخست‌وزیر ژاپن، بر زمینه‌های مشترک میان آمریکا و متحدین این کشور مانند ژاپن، کره جنوبی، استرالیا، مالزی و فیلیپین تاکید کرد. مکالمه تلفنی ترامپ با «تسائیاینگ ون»، رئیس تایوان، اولین تماس بین رهبران دو کشور در سطح عالی از سال 1979 به این سو بود که نشان دهنده رویکردی مواجهه‌آمیز در برابر چین بود.

در خاورمیانه نیز انتصاب «دیوید فرایدمن» به عنوان سفیر آمریکا در اسرائیل از سوی ترامپ، به احتمال زیاد منجر به تشدید درگیری‌ها میان اسرائیل و فلسطینیان خواهد شد. حمایت فرایدمن از انتقال سفارت آمریکا از تل آویو به قدس به ایجاد مانعی بزرگ بر سر فرآیند سازش برای تشکیل کشور فلسطینی مستقل منجر خواهد شد. دولت ترامپ ممکن است از برجام پا پس بکشند و این مساله منجر به منزوی شدن بیش از پیش ایران خواهد شد. عقب کشیدن از توافق هسته‌ای، به عنوان توافقی که مورد حمایت گسترده بریتانیا، چین، فرانسه، آلمان و روسیه است، پرهزینه بوده و بسیار گران تمام خواهد شد.

در این خلال، ترامپ که تا همین جا هزینه اعتبار زیادی از خود برای ایجاد روابط بهتر با روسیه خرج کرده (با وجود شواهدی که نشان‌دهنده هک شدن و دخالت مسکو در انتخابات آمریکاست) و در اصل به تسامح در برابر حرکات حکومت اسد در سوریه در جهت شکست داعش در عراق و سوریه تن داده، ممکن است خود را در میان موقعیتی نامساعد و متناقض گرفتار کند. در حالی که ترامپ شکست و مبارزه با داعش را به عنوان اولویت درجه اول خود در خاورمیانه اعلام کرده و به دنبال شرکای علاقه‌مند به پیوستن به ائتلاف ضدداعش است. این باید آغازی طبیعی برای ارتباط با ایرانی باشد که آن هم به دنبال جنگ علیه داعش در سوریه بوده و متحد روسیه نیز به حساب می‌آید. لذا این مساله دیگر بستگی به چگونگی حل احتمالی این تناقض توسط دولت ترامپ دارد که چگونه می‌خواهد برای شکست داعش تلاش کند، در حالی که به دنبال افزایش تنش‌ها با ایران است. با وجود این شبهات و پیچیدگی‌ها، برای گفتن این‌که دولت ترامپ چه تصمیماتی کلیدی در حوزه سیاست خارجی اتخاذ خواهد کرد، خیلی زود است.

پروفسور محمود منشی‌پوری / استاد دانشگاه برکلی