عکس‌های جامانده در خاطرات

پس از پیروزی انقلاب اسلامی و اتفاقاتی که برای سینما و تئاتر می‌افتد و همزمان با وقوع جنگ تحمیلی هنرمندان جوان و عموما خودآموخته به عنوان عکاس به جبهه‌های جنگ اعزام می‌شوند تا از این رویداد عکاسی کنند. امیرعلی جوادیان یکی از این عکاسان جوان است که به همراه رسول ملاقلی‌پور به صحنه‌های نبرد می‌رود و حالا پس از سی و چند سال علی ملاقلی‌پور فرزند همرزم فقیدش مستند پرتره او را می‌سازد. مستندی بر مبنای همراهی با جوادیان و زندگی چندروزه با او تا با احوالات یکی از هنرمندانی آشنا شویم که در تمام این سال‌ها در گمنامی روزگار گذرانده‌اند. البته این خصوصیت هنرهای تجسمی است که اصولا از شهرت و نام و نان به دور است و بسیاری از اتفاقات در آن خصوصا در دهه 60 با ذوق و روحیه انقلابی اتفاق ‌افتاده است. دوران هشت ساله دفاع مقدس باعث تحولات بسیاری در حوزه های فرهنگی ایران بخصوص هنرهای تصویری می‌شود و عکاسی به نظر سردمدار این تغییرات است. البته با توجه به شرایط دوربین‌های آن دوران و ظهور و چاپ، عکس‌هایی که از آن روزها باقی‌مانده شاهکارهایی است که فریم به فریمشان راوی روزگار مردانی است که شاید هرگز در تاریخ ایران تکرار نشوند.

جوادیان در خلال صحبت‌هایش گلایه‌های بسیاری از شرایط کنونی عکاسی دارد و این‌که او با این همه عکس از جنگ هنوز نمی‌تواند بر مشکلات اداری فائق آید و بتواند آزادانه عکاسی کند. او عکاسی است که در بسیاری از گونه‌های عکاسی مانند جنگی، اجتماعی، صنعتی، تاریخی و طبیعت عکاسی کرده و حالا باز باید برای این کار مجوز بگیرد.

مستند «عکس‌های جامانده» می‌توانست از سوژه‌اش استفاده بهتری داشته باشد. عمده بار روایی فیلم به‌عهده خود امیرعلی جوادیان و صحبت‌های اوست که به نظر در جاهایی از فیلم نظم مشخصی ندارد و استفاده فیلمساز از تصاویری که می‌توانست لابه‌لای این صحبت‌ها باشد، کم اتفاق می افتد. یکی از این تمهیداتی که می‌توانست اتفاق بیفتد، کات زدن به تصاویری از دوران جنگ است که گرچه وجود دارد، اما کافی نیست و سفر فیلمساز و سوژه به شمال هم به نوعی در فیلم جا نیفتاده و صرفا لوکیشن عوض می‌شود.

تماشای مستندهایی همچون عکس‌های جامانده نشان می‌دهد حوزه مستندسازی انقلاب اسلامی نیاز به یک بازنگری جدی دارد و باید به لحاظ فرمیک و حتی نگاه به سوژه تحولی بنیادین در آن صورت گیرد؛ زیرا فیلم‌های موجود در این حوزه قابلیت ارائه به بازارهای جهانی را نداشته و صرفا مصرف داخلی دارد که قطعا استراتژی غلطی خواهد بود.

هشت سال دفاع، مردانگی و مظلومیت حالا در عکس‌هایی که جامانده همچنان زندگی می‌کنند و ای کاش فیلمسازی مستند به دور از هرگونه جناح‌بندی سیاسی و تفکر مالی، آن سال‌ها را به تصویر بکشد. درست مثل عکس‌های سیاه و سفید و ساده‌ای که تکرار نخواهد شد.

علیرضا قاسم بریشی