سایه روشن 100 سال قانونگذاری

قانونگذاری در ایران امسال 100ساله می شود. به دنبال تحصن علما و مردم در دوره قاجار، مظفرالدین شاه در 14مرداد با صدور فرمانی دستور داد مجلس مشورتی متشکل از منتخبان ، شاهزادگان ، علما، اعیان و اشراف ، حاکمیت ، تجار و اصناف تشکیل شود

کد خبر: ۹۶۵۶۰

تا در امور دولتی و مصالح عامه مشاوره کنند.
وی 4روز بعد مجبور شد فرمان دیگری صادر کند و برای به رسمیت شناختن حق حاکمیت تمامی طبقات و اقشار مردم ، دولت را به برگزاری انتخابات و تشکیل مجلس مامور کند.
نخستین مجلس شورای قانونگذاری ایران با خطاب مظفرالدین شاه در 18شعبان 1324آغاز به کار کرد و براساس اولین نظامنامه انتخاباتی ، کسانی می توانستند رای بدهند که صاحب ملکی باشند یا دست کم ملک آنها 1000تومان قیمت داشته باشد. در مجلس اول ، 156نماینده حضور داشتند.
انتخابات ابتدا دو درجه ای بود. تا سال 1336، دوره مجلس 2ساله بود و پس از آن تا سال 1357، 4ساله شد، طی این مدت 34دوره مجلس برگزار شد و مجلس بیست و چهارم در سومین سال خود با پیروزی انقلاب منحل شد. زنان در سال 1343حق رای به دست آوردند.
علاوه بر مجلس قانونگذاری ، در سال 1328ه.ق مجلس سنا نیز فعالیت حضور خود را آغاز کرد. دوره این مجلس ابتدا 6ساله بود و سال 1345به 4سال کاهش یافت.
30نفر از 60عضو سنا (15نفر تهران + 15نفر شهرستان ها) انتصابی بودند. اعضای سنا را مالکان و تجار بزرگ ، وزرائ و نظامیان ارشد بازنشسته ، سفرا یا استانداران و ... تشکیل می دادند.
بررسی عملکرد مجالس قانونگذاری در طول 24دوره نشان می دهد که به استثنای دو سه دوره ، بقیه مجالس فرمایشی بوده و قوانین ننگینی چون کاپیتولاسیون را تصویب کرده اند.
در دوره رضاخان و اواخر دوره محمدرضا، با انتخابات فرمایشی کسانی به مجلس راه می یافتند که هیچ گونه استقلالی در رای دادن نداشتند. از زمانی که محمدرضا احزاب دولتی بویژه حزب رستاخیز را تشکیل داد، در عمل مجلس به مهری تبدیل شد که وظیفه آن تایید تصمیمات گرفته شده از سوی شاه بود.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن 1357، با توجه به جایگاه مشورت و شورا در اسلام ، مجلس شورای اسلامی فعالیت خود را آغاز کرد و این فعالیت هیچ گاه دچار فترت نشد.با توجه به اختیاراتی که مجلس شورای اسلامی دارد، این نهاد در هیچ شرایطی قابل تعطیل شدن نیست (برخلاف شوراهای اسلامی که برای حدود 2دهه تشکیل نشدند) حتی در شرایطی بسیار سخت نظیر جنگ تحمیلی ، انتخابات مجلس شورای اسلامی در حوزه های مناطق جنگزده تعطیل نشد.

ادوار مجلس شورای اسلامی
از پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون 7دوره مجلس شورای اسلامی تشکیل شده است.
مجلس دوره اول: انتخابات اولین دوره مجلس شورای اسلامی در بیست و چهارم اسفندماه 1358برگزار شد. در این دوره 10میلیون و 871هزار و 645نفر رای دادند.
با توجه به شرایط انقلابی جامعه ایران ، این دوره ، به خاطر اختلاف نظر شدید نمایندگان که از طیفها و گروههای مختلف سیاسی بودند، به تغییر قوانین قدیمی و تصویب قوانین جدید مشغول شد.
البته وقوع جنگ در سال 1359، سالهای پایانی دوره مجلس اول را به خود مشغول کرد.

مجلس دوره دوم: انتخابات دومین دوره مجلس در بیست و ششم فروردین 1363برگزار شد. برگزاری انتخابات این دوره با تصرف بخشهایی از مناطق مرزی کشور به وسیله نیروهای عراق مصادف بود، اما انتخابات حوزه های جنگزده برای مهاجران آن شهرها در حوزه های مجاور برگزار شد.
در این دوره 15میلیون و 822هزار و 70نفر در انتخابات شرکت کردند و فعالیت مجلس در این دوره بشدت تحت تاثیر جنگ قرار داشت. علاوه بر این ، برخی مسائل سیاست خارجی نظیر تداوم دشمنی امریکا و حمایت از عراق نیز از دلمشغولی های مجلس دوم بود.

مجلس دوره سوم: در نوزدهم فروردین 1367که آخرین سال جنگ تحمیلی بود، 16میلیون و 714هزار و 281نفر به پای صندوق های رای رفتند تا نمایندگان مجلس سوم را انتخاب کنند.
علاوه بر پایان جنگ ، این دوره شاهد رحلت جانسوز حضرت امام خمینی (ره) نیز بود. مباحث سازندگی ویرانه های جنگ ، ذهن این مجلس را مشغول کرده بود.

مجلس دوره چهارم: انتخابات این دوره در 21فروردین 1371برگزار شد و 18میلیون و 767 هزار و 47نفر (حدود 60درصد واجدان شرایط رای دادن) در انتخابات شرکت کردند. تداوم سازندگی همچنان در راس دستور کارهای مجلس این دوره بود.

مجلس دوره پنجم: ششمین دوره انتخابات مجلس در هجدهم اسفند 1374با حضور 24میلیون و 717هزار و 88نفر (حدود 70درصد واجدان شرایط رای دادن) برگزار شد. مقابله با برخی مسائل خارجی نظیر افزایش فشارهای امریکا و اروپا بویژه پس از اعمال تحریم های آمریکا علیه ایران ، مهمترین موضوع کاری مجلس پنجم بود.

مجلس دوره ششم: انتخابات ششمین دوره مجلس شورای اسلامی در بهمن 1378با حضور حدود 27میلیون نفر (حدود 70درصد واجدان شرایط رای دادن) برگزار شد.
این دوره توسعه سیاسی در عرصه داخلی و تنش زدایی در عرصه سیاست خارجی را در دستور کار خود قرار داد.

مجلس دوره هفتم: انتخابات هفتمین دوره مجلس شورای اسلامی در اسفند 1382با حضور حدود 23میلیون و 438هزار و 30نفر (حدود 50درصد واجدان شرایط رای دادن) برگزار شد. مقابله با مشکلات اقتصادی و اجتماعی ، تصویب پروتکل الحاقی ، تلاش برای پیوستن به سازمان تجارت جهانی... از مهمترین موضوعاتی بود که پس از شروع به کار این دوره مجلس در دستور کار نمایندگان قرار گرفت.
مجلس شورای ملی ایران در دوم تیر ماه 1287پس از درگیری مسلحانه میان نیروهای وفادار به محمدعلی شاه و اعضای انجمن ها تعطیل شد. عمر مجلس اول کمتر از 2سال بود و بیشتر وقت آن صرف حل و فصل اختلافات جزیی شد.
پایان آن نیز ثمره ای خوش برای هیچیک از گروههای درگیر و مردم همراه نداشت. بدگمانی ها، تهمت زدن ها، سورفتارها و... از زمان صدور فرمان مشروطه تا به توپ بستن مجلس همه راههای مسالمت آمیز رسیدن به تفاهم را به مرور مسدود کرد.
بررسی تمام حوادثی که جامعه را به انسداد سیاسی کشاند در این مقاله مقدور نیست ، اما می توان نگاهی گذرا بر اوضاع ایران در آخرین روزهای مجلس داشت . سرکشی ایلات و عشایر و غارت کاروان ها تجارت را دچار کساد کرده بود. مداخله مستقیم انجمن ها در کار حکام محلی کار اداره شهرها را مختل کرد.
تمرد مردم از پرداخت مالیات ها خزانه را با مشکل جدی روبه رو کرد. ناامنی و ناآرامی و هرج و مرج و احتمال تجاوز همسایگان به خاک کشور تصویر ایران آن روزهاست.
روزنامه مجلس در 3جمادی الاول می نویسد: "بیشتر نقاط ایران از جمله کرمانشاهان ، کرمان و اطراف آذربایجان و خراسان مغشوش است.
درگیری شاه و انجمن ها که نفوذ نامه ای در مجلس دارند، گسترش و عمق بیشتری یافته است ."در اسفند 1287گروهی با کمین در مسیر حرکت شاه و پرتاب بمب به سوی خودرویش موجب تعمیق و تشدید اختلافات شدند.
شاه از ترس اتفاقی مشابه خود را در قصرش محبوس کرد و بدگمانی اش افزون شد. مجلس به جای رفع بدگمانی های شاه با سنگ اندازی در راه دستگیری سوئقصدکنندگان فضا را مسموم تر کرد. محمدعلی شاه ، خواهان دستگیری بمب اندازها بود.
او در دست خطی به مجلس از بی عملی مجلس در دستگیری مقصران شکایت کرد. در چنین شرایطی انجمن ها به صورت علنی اعضایشان را مسلح کرده و به آنها مشق نظامی می دادند که از سویی دیگر فشار بیشتری بر شاه وارد می کردند.
در 11خرداد گروهی به سرکردگی علاالدوله در خانه عضدالملک گرد آمدند و خواهان تبعید 6نفر از درباریان از جمله حسین پاشاخان امیربهادر جنگ شدند. محمدعلی شاه ناچار با برکناری و تبعید آنها موافقت کرد.
او که مدت زیادی از ترورش نگذشته بود، تبعید امیربهادر (رئیس کشیک خانه) را - که مسوول حفظ جان شاه بود - حمل بر نقشه ای دیگر برای ترور خود کرد.
چند روز از عزیمت شاه به باغشاه اعلاناتی به دیوارها چسباندند به این مضمون که به شاه امر شده بود در تمام مدت جلسات مجلس از شهر خارج نشود. روز 14خرداد درهای قصر باز شد.
عده ای سرباز سیلاخوری با هیاهو بیرون آمدند. شاه با کالسکه اش که در محاصره قزاقها بود چهار نعل خارج شد و به باغشاه رفت. این طرز حرکت موجی از نگرانی در شهر ایجاد کرد. متعاقب آن بازارها تعطیل شد.
محمدعلی شاه پس از استقرار در باغشاه در نامه ای به مجلس اظهار کرد، برای استراحت از شهر خارج شده است و جای نگرانی نیست. مجلس در نامه شدیداللحنی به او پاسخ داد، خروج ناگهانی شاه خلاف اراده ملت و تهدید آزادی و امنیت است.
از همان هنگام اعضای مسلح انجمن ها به مجلس رفتند و در مجلس و مسجد سپهسالار سنگر گرفتند. محمدعلی شاه عضدالملک را همراه عده ای دیگر از رجال به باغشاه احضار کرد و هنگام خروج آنها جلال الدوله ، علاالدوله و سردار منصور را توقیف کرد و دستور تبعید آنها را داد.
پس از استقرار شاه در باغشاه از تبریز، رشت ، قزوین و شیراز انجمن ها تلگراف هایی مخابره کردند و خواهان خلع محمدعلی شاه از سلطنت شدند، در حالی که شاه هنوز مدعی بود به قانون اساسی ملتزم است و خواهان رسیدن به توافق با مجلس شورا بود.