در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
مزه تلخ نمک ها برای گیاه
سالها پیش بشر، کشاورزی را در کنار رودخانه ها و منابع آب مناسب و خاکهای حاصلخیز آغاز کرد. با افزایش جمعیت کم کم مجبور شد برای تامین نیاز غذایی خود کشاورزی را به نقاطی که آمادگی کمتر و مشکلات بیشتری داشتند گسترش دهد.
بسیاری از نقاط جدید دارای شوری بیشتر از حد تحمل گیاهان بودند و برای کسب عملکرد بالا شرایط خاص و جدیدی را می طلبیدند.
اما مشکل به همین جا ختم نشد. رفته رفته بشر به روشهایی برای افزایش عملکرد دست زد که باعث افزایش شوری در خاک می شدند مثل استفاده از کودهای شیمیایی و... فعالیت های غیرکشاورزی بشر نیز منجر به گسترش شوری در خاکهای زراعی گردید تا آنجا که شوری امروز، به عنوان یکی از مهمترین تنشهای محیطی رشد گیاهان را تحت تاثیر قرار می دهد.
یکی از خصوصیات مهم این تنش که اهمیت آن را بیش از سایر تنشهای محیطی شخص می کند این است که این تنش همواره از ابتدای رشد تا پایان رشد و برداشت محصول همراه گیاه است و هر لحظه آن را تحت تاثیر قرار می دهد.کشور ایران به عنوان یکی از کشورهایی که بشدت در معرض این خطر قرار دارند با مشکلات بیشتری در این زمینه دست و پنجه نرم می کند.
شوری خاک با درجات مختلف یک مشکل منطقه ای در بیشتر نواحی تحت آبیاری در ایران می باشد. براساس مطالعات انجام شده 44.5میلیون هکتار از خاکهای ایران (یعنی یک سوم کل خاک کشور) و سه ونیم میلیون هکتار از اراضی زراعی که اکثرا در فلات مرکزی و خوزستان و دشتهای جنوبی واقع شده اند، دارای مشکل شوری هستند.
ترکیب ژئولوژیکی خاکها، تبخیر و تعرق فراوان به دلیل دمای بالا و سوئمدیریت منابع خاک و آب مشکل شوری را در اراضی فاریاب مرکز ایران تشدید می کند.
تحقیقاتی که اخیرا توسط موسسه تحقیقات خاک و آب بر روی وسعت و پراکنش جغرافیایی خاکهای مبتلابه شوری و خاکهای گچی در ایران انجام شده است نشان می دهد که وسعت خاکهای شور و پتانسیل تجمع نمک در خاک بیش از آن است که قبلا تصور می شد.
از آنجا که پدیده شوری بیشتر در اراضی و دشتهای تحت کشت و مزارع و باغات کشاورزی گسترش دارد کنترل و پیشگیری از آن بسیار حائز اهمیت است.
منشا تجمع نمک ها
ایران از لحاظ رسوبات تبخیری که در دوران فانر وزوئیک رسوب کرده اند غنی می باشد. بیشتر رسوبات تبخیری از محلهایی که پتانسیل تبخیر و تعرق سالانه از میزان بارندگی کمتر باشد تجمع می یابند؛ به عبارت دیگر خاکهای شور در مناطقی تشکیل می شوند که میزان املاحی که به افقهای سطحی خاک می رسد بیش از املاحی باشد که در اثر شستشو از این افقها خارج می شود.
یکی دیگر از علل شور شدن خاک جریان رودخانه ها در هنگام بارندگی و حمل نمکها به نقاط پایین دست است. این جریان ها مناطق گسترده ای که از لحاظ رسوبات تبخیری غنی هستند را شسته و با خود مقدار قابل توجهی نمک را به داخل دریاچه های محلی و مرداب ها انتقال می دهد.
بادها یکی از منابع شوری خاک به شمار می روند. در نقاط ساحلی بادها ذرات آب دریاها را که مملو از انواع نمکها هستند با خود از دریا به ساحل آورده و پس از تبخیر قطرات آب ، میزان زیادی از نمکها در مناطق ساحلی تجمع می یابد.
همچنین بادهایی که در طول سال در فلات مرکزی ایران می وزند در پخش و نشر نمکها از مناطق شور به سایر نقاط و شور کردن آنها موثرند. به عنوان مثال در خاکهایی از منطقه زابل عمق خاک کاملا غیرشور و قشر سطحی خاک بسیار شور است که دلیل این امر تجمع نمکها در سطح خاک به دلیل حرکت به وسیله باد است.
شوری در اثر پیشروی آب دریا: نقاط ساحلی در جایی که خط ساحلی دریاچه ها در خشکی پیش می رود و یا مناطقی که تحت اثر مد آب وارد آنها می شود مستعد شور شدن هستند.
ورود آب دریا به داخل آب زیرزمینی کم عمق در نواحی ساحلی همچون مناطق جنوبی دشت خوزستان و نیز دشتهای ساحلی در جنوب شرق ایران و نیز سواحل خزر نمونه های بارزی از این پدیده ها هستند.
اما شوری در اثر دخالت انسان بحث دیگری است. آبیاری زمینهای کشاورزی یکی از علل توسعه شوری در خاکهای مزارع ایران است ، چراکه بسیاری از منابع آب در ایران خود از لایه های نمکی گذر می کنند و شوری را با خود به مزارع وارد می کنند.
زمستان ها برای رفع لغزندگی در جاده ها چندین کامیون نمک مخرب (Nacl) نمک طعام را روی جاده ها می پاشند که این نمکها پس از شسته شدن به منابع آب وارد شده و نهایتا سر از مزارعی در می آورند که در پایین دست جاده ها قرار دارند.
کسانی که در امر راهسازی و پاکسازی جاده ها فعالیت می کنند باید توجیه شوند که هر کامیون نمک چند هکتار زمین زراعی را می تواند تبدیل به شوره زار کند. ازاین رو استفاده از شن به جای نمک قویا در این ارتباط توصیه می شود. بالا آمدن آب زیرزمینی بر اثر فعالیت های کشاورزی و ساخت شهرک ها در مناطق کشاورزی در مناطق شمالی کشور باعث بالا آمدن نمکها به سطح خاک و تاثیر روی گیاهان زراعی است.
از طرف دیگر در مناطق خشک در دهه های اخیر استفاده از آبهای زیرزمینی برای آبیاری به طور قابل توجهی افزایش یافته است. برآورده شده که 95درصد از دشتهای ایران با بیلان منفی آب مواجه بوده اند و در کل ، کسری آب معادل حدود 4میلیون مترمکعب داشته اند از این رو عمق سطح آب چاهها هر سال در حال پایین رفتن بوده و آب از اعماق سفره های زیرزمینی با میزان اصلاح بیشتر استخراج می شود.
عدم وجود پوشش کافی در سطح خاک به دلیل چرای بی رویه باعث افزایش تبخیر از سطح خاک شده و رطوبت بیشتری در سطح خاک نمک خود را به جای می گذارند.
علل کاهش عملکرد گیاه بر اثر شوری
به طور کلی شوری خاک به دو روش عمده بر روی رشد گیاه اثر می گذارد. اثر اول به از بین رفتن تعادل یونی در خاک بازمی گردد.
ریشه گیاهان به طور انتخابی عناصر موردنیاز گیاه را از محیط خارج دریافت می کنند. اگر نسبت عناصر محیط اطراف ریشه بر اثر افزایش نسبت یکی یا چند تا از آنها از حالت تعادل خارج شود، ریشه در جذب عناصر غذایی دچار مشکل خواهد شد.
نسبت عناصری مثل سدیم به پتاسیم نقش مهمی در میزان تنش شوری دارد. به طوری که با بالا رفتن نسبت این دو عنصر مشکلات گیاه در ارتباط با شوری چندین برابر می شود. اثر بعدی به کاهش پتانسیل اسمزی آب خاک مربوط است به طوری که همان گونه که ما با خوردن آب شور عطش مان برطرف نمی شود بلکه بیشتر می شود گیاه نیز در خاک شور با مشکلات بیشتری در جذب آب روبه روست.
به عبارتی دچار «خشکی فیزیولوژیکی» می گردد، به طوری که آب در خاک است ولی به واسطه نیرویی که از طرف یونهای محلول به آب وارد می شود گیاه قادر به جذب آن نیست.
راهکارهای مقابله با شوری خاک
مبارزه با شوری خاک و ممانعت از شورشدن بویژه در زمینهای کشاورزی مستلزم کاربرد روشهای نوین فنی و اصلاحی و مدیریت آبیاری است.
بهره برداری صحیح از زمین و کشت برمبنای تعیین قابلیت و استعداد اراضی به طوری که در زمینهای دارای استعداد شوری کشت با دقت بیشتری صورت گیرد و یا حتی المقدور از کشت در آنها خودداری می شود تا مشکلات آنها حادتر نشود.
درصورتی می توان این زمینها را زیر کشت برد که شبکه آبیاری و زهکشی مناسبی در آنها احداث شود که این امر مستلزم صرف هزینه و وقت زیادی است. آبشویی خاک و انتقال املاح اضافی از طریق افزایش آب آبیاری به زیر سطح توسعه ریشه گیاهان درمناطقی که سطح آب زیرزمینی بالاست باید با احداث زهکش ، سطح آب زیرزمینی را پایین تر از عمق توسعه ریشه نگه داشت.
جهت انجام آبشویی و زهکشی در زمین تسطیح زمین ضروری بوده و لزوما باید زمین به طور مناسب تسطیح شود.
استفاده از گونه های مقاوم به شوری
در بین گیاهان زراعی و باغی و مرتعی تنوع زیادی از لحاظ تحمل به شوری وجود دارد. با استفاده از گونه های مقاوم به شوری که کمتر از اثر املاح در خاک آسیب می بینند می توان از اثرات مخرب این پدیده کاست.
مطالعات باستان شناسی نشان می دهد در دوره هایی کشت جو بر کشت گندم برتری یافته است و کشاورزان رغبت بیشتری به کشت جو داشته اند؛ این مساله نشان می دهد که در این مناطق شوری خاک در آن زمانها افزایش یافته و از آنجا که گیاه جو به شوری مقاوم تر از گندم است و کاهش عملکرد کمتری را در شرایط شور متحمل می شود، کشاورزان اقدام به کشت آن نموده اند.
گیاهانی مثل جو، چغندر، پنبه ، پسته ، اسفناج و... می توانند در شرایط شور عملکرد مطلوبی داشته باشند. در بین ارقام هر گیاه نیز تنوع زیادی از این لحاظ دیده می شود که باید هنگام کشت به آن توجه کرد.
تحقیق جهت تولید ارقام جدید مقاوم به شوری از اهمیت بسزایی برخوردار است. ارقامی که هم در شرایط شور و هم در شرایط غیر شور عملکرد بالایی داشته باشند بسیار مطلوب هستند.
عاصفه اله وردی 
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
