اشتبین؛ ماسوله آذربایجان

روستای اشتبین همچون روستای ماسوله جزو یکی از روستاهای تاریخی و شگفت‌انگیز کشورمان به حساب می‌آید که قرار گرفتن در نوار مرزی ایران و ارمنستان در جوار رود ارس زیبایی، طراوت و سرسبزی این روستا را صدچندان کرده است.

برای تماشای روستای تاریخی و زیبای اشتبین باید به شهرستان جلفا در آذربایجان شرقی برویم و هم جهت با رود ارس حرکت کرده و در مسیر، محو تماشای حمام و قلعه کردشت بشویم و پس از آن در میان انبوه متراکم درختان انار خوشرنگ صد دانه یاقوت که در دو سوی جاده به استقبالت آمده‌اند به روستای اشتبین برسیم.

در بدو ورود به روستای اشتبین پویایی و زندگی جاری و ساری مردم محلی توجه‌ات را به خود جلب می‌کند نبض زندگی در روستا و جنب و جوش مردم محلی تو را به وجد می‌آورد. جای خوشحالی است هنوز خیلی صدای پای فناوری و آهن‌آلات شهری به این روستا نرسیده است و اشتبین زیبا بافت تاریخی و سنتی خود را حفظ کرده و دست‌نخورده باقی مانده است. این روستا در تاریخ 17 خرداد سال 1371 با شماره ثبت 2692 به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

خانه‌های ساخته شده با سنگ، گل و چوب در همسایگی دیوار به دیوار کوه پله پله روی هم قرار گرفته‌اند و یکی از روستاهای پلکانی و زیبای کشورمان را رقم زده‌اند.

ستون‌های کنده‌کاری شده چوبی در محلات روستا و درهای چوبی خانه‌های ساکنان روستا نیز باعث شده است بافت سنتی آن حفظ شود .

روستای اشتبین سرسبزی، طراوت، نشاط و سرزندگی خود را مدیون و مرهون رود ارس است که شاهد مبارزات بسیاری در منطقه بود. ارس رودی آرام، خروشان و خاطره‌انگیز به عنوان خط مرزی شمال غربی ایران از شمال این روستا روان و جاری است و باغات، مزارع و مراتع روستا را بخوبی آبیاری می‌کند .

گشت و گذار در روستا

بعد از یافتن مکانی مناسب و چادر زدن و استراحت کوتاه به گشت و گذار در روستا می‌پردازیم، روستایی که جزو منحصربه فردترین روستاهای ایران است با محصول اناری که از سرشاخه‌های درختان آویزان شده‌اند و خوشرنگی آن باعث می‌شود هر لحظه مصطفی رحماندوست را با شعر انار صد دانه یاقوت به یاد بیاوری.

در قدم زدن روستا و حال خوبی که به ما دست داده است از دیدن حیاط‌هایی که پشت‌بام همسایه‌های پایین دستی هستند ذوق کرده‌ایم. از مردم محلی که دور هم نشسته و مشغول تمیز کردن محصولات باغی خود هستند در زمینه تاریخ این روستا می‌پرسم، یکی از آنها به نام ابوالقاسم می‌گوید: این روستا حاصل جمع سه روستاست که «اوش + تبین» را ساخته‌اند. می‌گویند آنچنان که ما نیز از پدران خود شنیده‌ایم در سال‌های بسیار دور مردم سه روستای هراس، سیاوشان و جعفرآباد با هم جمع شده و اوش تبین کنونی را ساخته‌اند. اوش در زبان ترکی یعنی سه و تبین یعنی طایفه که باهم می‌شود اشتبین.

بنا به گفته اهالی، تاریخ این روستا شاید به دوره اشکانی بازمی‌گردد و آنچنان که کارشناسان میراث فرهنگی و گردشگری نیز تائید کرده‌اند تاریخ روستا بسیار قدیمی و کهن است.

در گشت و گذار این روستا لباس‌های محلی زنان شامل پیراهن گلدار بلند و دامن چین‌دار رنگ به رنگ، همچون جلوه‌ای از رنگین‌کمان هفت رنگ جلوه خاصی به زنان بخشیده است. در این روستا همه چیز رنگین است.

فراوانی نام ابوالقاسم

یکی از مواردی که در روستا به چشم می‌آید فراوانی نام ابوالقاسم است. انگار این روستا مزین به نام ابوالقاسم شده است، چراکه نام بسیاری از پسران و مردان روستا را ابوالقاسم نام نهاده‌اند. به دلیل ارادتی که به سیدابوالقاسم نباتی داشتند عارف و شاعر نام‌آشنا و شوریده‌حالی که مردم محلی اشتبین خاطرات و یادبودهای زیادی را از او به یادگار دارند. این عارف دلسوخته حالا چند سال است که از میان مردم اشتبین رفته است، اما اشعار فارسی و ترکی او همچنان نقل محافل مردم اشتبین و زبانزد محافل و جلسات شعر و ادبیات فارسی و ترکی در بسیاری از نقاط این سرزمین است.

مقبره این سید شوریده سر و شاعری که به مجنون شاه نیز شهره بود، در پایین روستا روی تپه‌ای واقع شده است و اهالی اشتبین تماشای مقبره سیدابوالقاسم نباتی و آشنایی با مقامات معنوی او را به همگان پیشنهاد می‌کنند .

مردم روستا برای اثبات تاریخ کهن روستا ما را به تماشای سنگ قبرهای گورستان تاریخی دعوت می‌کنند، با آنها راهی می‌شویم تا گورستان قدیمی که در منطقه بالای روستا واقع شده است را ببینیم. در این گورستان تاریخی سنگ مزارهایی مرمرین توجه همه را به خود جلب می‌کند که تاریخ نوشته شده روی آن مربوط به قرن نهم و دهم هجری است. همسایگی دیوار به دیوار اشتبین با کوه‌های کیامکی، قازان داغی و دوسته‌شان باعث شده است آب و هوای روستا همیشه سرد، خنک و معتدل باشد و جاری شدن رود ارس در شمال و رود هراس در شرق روستا باعث آبادانی، سرسبزی و رونق یافتن باغداری، زراعت، دامداری و زنبورداری شده است.

مانند تمام روستا‌هایی که بافت تاریخی و سنتی خود را حفظ کرده و هنوز هم بساط تنورهای پخت نان به راه است، کوچه‌ها و پس‌کوچه‌های اشتبین نیز با عطر دل‌انگیز نان محلی عطرآگین شده است و لازم نیست شما در سفر به این روستا بار و بنه خود را با نان‌های لواش شهری ـ که وقتی یک روز می‌ماند بیات و کهنه می‌شود ـ سنگین‌تر کنید چون براحتی می‌توانید نان محلی پخته شده توسط زنان خوش‌سلیقه را تهیه کرده و با خیالی آسوده و بدون دغدغه از یافتن نان روی سنگفرش محله‌های روستا قدم بزنید.

در اشتبین مسافران و گردشگران نیز از نان‌های پخته شده سهم دارند، چراکه در سال‌های اخیر در اثر تبلیغات صورت گرفته از سوی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری روستای زیبای اشتبین به‌عنوان یکی از روستاهای گردشگری معرفی شده است و سالانه گردشگران زیادی را به سوی خود جلب می‌کند. در نتیجه زنان روستا از نان‌های پخته شده به مسافران و گردشگران اهدا می‌کنند .

در اشتبین چند خانواده اشتبینی با همدیگر یک تنور مشترک دارند و هر روز یکی از زنان خانواده برای خود و سایر اعضای فامیل نان می‌پزد و بقیه زنان به کارهای دیگر مشغول می‌شوند.

البته در بقالی‌هایی که در این روستا برای تهیه مایحتاج گردشگران ایجاد شده می‌توانید نان محلی را نیز تهیه کنید.

عسل بخرید

حال که با گام‌های خیالتان با ما همسفر شده و به روستای زیبای اشتبین قدم گذاشته‌اید، بگذارید از سوغاتی‌های اشتبین بگویم. بهترین سوغاتی این روستا عسل و محصولات باغی آن است. زنبورداری در این منطقه از رونق بسیار خوبی برخوردار بوده و عسل به دست آمده دارای کیفیتی مثال‌زدنی است و البته عسل کوهستان اشتبین نیز زبانزد خاص و عام است. حیف است که به اشتبین روستای مملو از انار بیایید، اما انارهای دانه به دانه آن را زیر زبانتان مزه‌مزه نکنید، زنان خوش‌سلیقه اشتبین انارها را که همچون دانه‌های یاقوت هستند از پوسته آن جدا کرده و در مراحل مختلف لواشک انار و رب انار درست می‌کنند که خوشمزگی آن محال است از یاد و خاطرتان برود و وقتی طعم و مزه این انارها را چشیدید دست به جیب می‌شوید برای خرید یک سوغاتی ترش، شیرین و ملس.

از انار که بگذریم گردو و انجیر اشتبین نیز نگاه‌های گردشگران را به خود می‌خواند. زنان اشتبین به مسافران در مورد نحوه خشک کردن انجیرهایی که تازه از درخت چیده شده و انواع غذاهایی که می‌توان با انجیر و گردو درست کرد توضیح می‌دهند و این ره‌توشه ماست.

معصومه درخشان/ جام‌جم