چالش‌های انتخابات الکترونیک

واقعیت این است که 170 میلیون نفر در ایالات متحده واجد شرایط رای‌دادن هستند، بنابراین جای تعجب نیست که مسئولان این کشور از دیرباز به دنبال روش‌های دقیق‌تر و سریع‌تر اخذ و شمارش آرا، مانند برگزاری انتخابات الکترونیک بوده‌اند و به موفقیت‌هایی هم در این زمینه دست پیدا کرده‌اند. ولی نگاهی به حاشیه‌های استفاده از سامانه‌های رای‌گیری الکترونیک نشان می‌دهد سکه انتخابات الکترونیک روی دیگری هم دارد. دونالد ترامپ، نامزد جمهوریخواهان در انتخابات آینده ریاست‌جمهوری ایالات متحده مدعی شده است که احتمال تقلب در انتخابات با هدف پیروزی رقیب دموکرات او‌ هیلاری کلینتون، وجود دارد. مدتی پیش اف.بی.آی نیز اعلام کرد سامانه ثبت‌نام رای‌دهندگان در ایالت آریزونا مورد حمله هکرهای روس قرار گرفته است. اما این همه ماجرا نیست و مرور اخبار انتخاباتی آمریکا در بیش از یک دهه گذشته نشان می‌دهد فرآیند الکترونیکی شدن انتخابات در این کشور با چالش‌های فراوانی روبه‌روست. چالش‌هایی آن‌قدر جدی که حتی به تالیف کتاب‌هایی در زمینه تقلب در انتخابات الکترونیکی در بعضی ایالت‌ها هم منجر شده و صاحب‌نظران فراوانی را متقاعد ساخته است که هنوز امکانات و زیرساخت‌های لازم برای اجرای انتخابات تمام الکترونیک فراهم نیست. اما انتخابات الکترونیک به چه معناست و دیدگاه موافقان و مخالفان درباره آن چیست؟

انتخابات الکترونیک کاغذ ـ محور

انتخابات الکترونیک کاغذ ـ محور به معنای استفاده از ابزار الکترونیکی در مرحله شمارش آرا از چند دهه قبل در آمریکا آغاز شده و همچنان ادامه دارد. در این روش فرآیند ثبت رای و انداختن آن به صندوق به‌صورت فیزیکی و با استفاده از کاغذ و فرآیند شمارش با استفاده از ابزار الکترونیکی انجام می‌گیرد. مانند استفاده از کارت پانچ انتخاباتی که در آن فرد رای‌دهنده با یک وسیله مخصوص جلوی نام کاندیدای مورد نظر را پانچ می‌کند یا کارت‌های اسکن نوری که در آن جلوی نام کاندیدای مورد نظر علامتگذاری می‌شود.

در این روش، سامانه الکترونیک فقط توسط مسئولان انتخابات مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ در نتیجه، امکان ایجاد اختلال و خرابکاری در فرآیند رای‌گیری نسبت به انتخابات تمام الکترونیک کمتر است. با این وجود، مشکلاتی مانند اختلال در دستگاه پانچ و سوراخ نشدن کامل برگه رای در محل مورد نظر که باعث می‌شود دستگاه شمارش الکترونیکی رای را ابطال کند و شائبه عمدی بودن این‌گونه اتفاقات، نظیر انتخابات ریاست‌جمهوری سال 2000 در ایالت فلوریدا، باعث بی‌اعتمادی گروهی از مردم آمریکا به روش‌های الکترونیکی رای‌گیری شده است. در یک روش دیگر رای‌دهندگان از یک صفحه نمایش لمسی یا دارای صفحه کلید برای ثبت انتخاب خود استفاده می‌کنند و پس از انتخاب نامزد مورد نظر، یک دستگاه چاپگر که به دستگاه رای‌گیری متصل است رای را چاپ می‌کند و رای‌دهنده آن را داخل صندوق رای‌گیری می‌اندازد.

انتخابات تمام‌الکترونیک

در سامانه‌های انتخابات تمام الکترونیک از وجود کاغذ و کارت پانچ خبری نیست و مرحله ثبت رای هم مانند شمارش آن به‌صورت تمام‌الکترونیکی صورت می‌گیرد. این سامانه‌ها که شامل سامانه‌های الکترونیک ثبت مستقیم (دی ـ آر ـ ای) و سامانه‌های رای‌گیری اینترنتی هستند بعد از مصوبه انتخاباتی کنگره آمریکا در سال 2002 مورد استفاده قرار گرفتند. یکی از اهداف اصلی این مصوبه تامین مالی ایالت‌ها برای بهبود روند اجرای انتخابات و به‌روزرسانی سامانه‌های اخذ و شمارش آرا بود.

سامانه ثبت مستقیم

این سامانه اساسا یک رایانه است که رای‌گیری پس از نمایش برگه رای روی صفحه نمایش به‌صورت لمسی یا با استفاده از صفحه کلید انجام می‌شود. بعضی از این سامانه‌ها برای افزایش ضریب امنیتی باید پیش از رای دادن توسط یک کارت مخصوص فعال شوند. تفاوت این روش با روش‌های کاغذ ـ محور این است که آرا روی یک حافظه خارجی یا لوح فشرده ذخیره می‌شود و به مراکز شمارش آرا انتقال می‌یابد. نقاط قوت استفاده از این روش آن‌قدر زیاد هست که چشمپوشی از آن را برای مجریان انتخابات بسیار دشوار جلوه دهد. ظاهر تعرفه رای به‌خاطر الکترونیکی بودن هیچ محدودیتی ندارد، مثلا می‌تواند زبان‌های مختلف را پشتیبانی کند. نابینایان می‌توانند به فایل‌های صوتی کمکی گوش دهند و کسانی که مشکل بینایی دارند می‌توانند از امکان بزرگنمایی تعرفه استفاده کنند. ضمن این‌که نیازی به تخمین تعداد تعرفه مورد نیاز برای چاپ نیست. مزیت بزرگ دیگر این روش شمارش سریع و حتی آنی آراست و احتمال خطای فیزیکی مانند پانچ نامناسب یا علامتگذاری غیرصحیح وجود ندارد. ولی این سامانه‌ها مشکلات خاص خود را هم دارند. منتقدان، وجود اشکالات نرم‌افزاری و حفره‌های امنیتی احتمالی که به تقلب گسترده در انتخابات منجر خواهد شد را مهم‌ترین ضعف این روش می‌دانند درحالی‌که موافقان آن معتقدند عملا فقط تعداد انگشت‌شماری نابغه توانایی نفوذ به این سامانه‌ها را دارند، زیرا طراحی آنها به گونه‌ای است که فقط در شرایط امنیت بسیار بالا فعال می‌شوند و در صورت وجود تهدید امنیتی به صورت خودکار قفل می‌شوند، اما نگرانی دیگری که وجود دارد این است که برنامه‌نویسان این سامانه‌ها به دلایلی مانند دریافت رشوه نتیجه انتخابات را دستکاری کنند. اتفاقی که اگر رخ دهد به‌دلیل اصل ناشناس ماندن صاحب رای در انتخابات، قابل تشخیص و اثبات نخواهد بود. مشکل دیگر این است که در حال حاضر بیش از 10 شرکت خصوصی در ایالات متحده سامانه ثبت مستقیم تولید می‌کنند و ایالت‌های مختلف می‌توانند از هر کدام از این شرکت‌ها خرید کنند، ولی هماهنگ کردن محصولات این شرکت‌ها با یکدیگر برای ایجاد شبکه فراگیر انتخابات اگر هم امکان‌پذیر باشد باعث کاهش امنیت شبکه می‌شود.

نگرانی بزرگ دیگری که در مورد این روش وجود دارد موضوع «شفافیت» است. منظور از شفافیت توصیف دقیق و جامع از نحوه کار سامانه است. یکی از راه‌های تامین این امنیت ارائه «کد منبع» نرم‌افزار به دانشمندان علوم رایانه است. کد منبع یک زبان برنامه‌نویسی است که توسط برنامه‌نویس و متخصص نرم‌افزار خوانده می‌شود (در حالی‌که رایانه فقط قادر به خواندن «کد هدف» است). دانشمندان می‌توانند با در اختیار داشتن کد منبع از کار کردن صحیح و بدون خطای سامانه اطمینان حاصل کنند. مشکل اینجاست که شرکت‌ها کد منبع را دانش و دارایی اختصاصی و انحصاری خود می‌دانند و تمایل ندارند آن را به‌صورت رایگان به اشتراک بگذارند. تصمیمی که با توجه به بازار پررقابت نرم‌افزارهای رایانه‌ای منطقی هم به نظر می‌رسد. از سوی دیگر به نظر منتقدان، بدون بررسی دقیق کد منبع توسط مسئولان برگزاری انتخابات، رای‌دهندگان نمی‌توانند از کارکرد صحیح سامانه اطمینان حاصل کنند. مخالفان این ادعا اعتقاد دارند صرف‌نظر از عدم تمایل شرکت‌ها به افشای کد منبع، ارائه این کد اساسا صحیح نیست چون باعث آشکار شدن ضعف‌های سامانه می‌شود و سلامت انتخابات را بیش از پیش به مخاطره می‌اندازد. ایراد جدی دیگری که به این سامانه‌ها وارد است این است که شرکت‌های خصوصی همواره منافعی دارند که ممکن است حفظ آن در گرو پیروزی یک حزب خاص باشد و این موضوع به خودی خود انگیزه‌ای بالقوه برای تقلب خواهد بود، ضمن این‌که احتمال می‌رود هزینه نگهداری و تعمیر این سامانه‌ها بسیار سنگین باشد و بودجه محدود سال 2002 نمی‌تواند همه هزینه‌ها را در بلندمدت پوشش دهد.

رای‌گیری اینترنتی چطور عمل می‌کند؟

برنامه «کمک به رای‌گیری فدرال» (FVAP) در سال 2000 برنامه آزمایشی رای‌گیری اینترنتی (VOI) را اجرا کرد تا امکان رای‌گیری امن از طریق اینترنت را مورد بررسی قرار دهد. این برنامه به‌صورت بسیار محدود اجرا شد و شامل 84 داوطلب در 21 ایالت و 11 کشور خارجی بود. داوطلبان علاوه بر روش اینترنتی به شیوه کاغذی هم رای ‌دادند تا در صورت شکست پروژه رای‌شان محفوظ باشد. یک لوح فشرده از سوی وزارت دفاع در اختیار هر داوطلب گذاشته شد تا به‌وسیله آن رای خود را به سرور برنامه منتقل کند. وزارت دفاع بر صحت اجرای برنامه نیز نظارت داشت و هویت شرکت‌کنندگان را بررسی و تائید می‌کرد. به محض انتقال رای از طریق اینترنت به سرور برنامه، وزارت دفاع مجوز رای‌دهی را غیرفعال می‌کرد تا فرد نتواند بیشتر از یک بار رای دهد. دو آشکارساز اختلال خارجی هم روی سامانه نصب شده بود تا احتمال تقلب را به حداقل برساند. در پایان رای‌گیری، مسئولان برنامه موفقیت آن را اعلام کردند، ولی نباید فراموش کرد که این آزمایش با کمتر از صد رای‌دهنده انجام شد و با انجام رای‌گیری اینترنتی در مقیاس واقعی تفاوت بسیاری داشت. پس از آن بود که کنگره وزارت دفاع را موظف کرد که در انتخابات سال 2004 در مقیاس بزرگ‌تر از این روش استفاده کند، ولی در اوایل سال 2004 وزارت دفاع بنا به دلایل امنیتی مانند فعالیت مخرب هکرها پروژه را لغو کرد تا فاصله ایالات متحده با رای‌گیری اینترنتی تا مدت نامعلومی تمدید شود.

حرکت به سوی انتخابات تمام‌الکترونیک و تحول در سازوکار انتخابات به قدری اهمیت دارد که سرسخت‌ترین منتقدان هم برنامه‌ریزی برای تحقق آن را امری اجتناب‌ناپذیر می‌دانند، ولی معتقدند زیرساخت‌های موجود برای این مهم فراهم نیست. در حال حاضر 38 درصد از واجدین شرایط رای دادن در آمریکا به سامانه‌های الکترونیک رای‌گیری، بویژه دی.آر.ای دسترسی دارند، ولی انتقادهای فراوانی که به این دستگاه‌ها وارد است شهروندان، نمایندگان دولت و شرکت‌های خصوصی را بر آن داشته که با جدیت عملکرد این سامانه‌ها را زیر نظر بگیرند و برای رفع معایب و نواقص آن می‌کوشند، ولی این نکته را هم نباید از نظر دور داشت که آنچه موفقیت انتخابات را در یک نظام مردمسالار تضمین می‌کند اطمینان قلبی مردم از سلامت و عدالت فضا و فرآیند انتخابات است. اتفاقاتی مانند آنچه در انتخابات ریاست جمهوری سال 2000 در ایالت فلوریدا رخ داد و روشنگری افرادی مانند «هاروی وسرمن» که صاحب چند تالیف در این مورد است، اعتماد عمومی مردم آمریکا نسبت به رای‌گیری تمام‌الکترونیک را با خطر جدی مواجه ساخته است و پر واضح است در شرایطی که بنیادهای حکومت به دلیل عدم اعتماد عمومی تضعیف می‌شود امنیت واقعی سامانه‌های الکترونیکی کار زیادی از پیش نخواهد برد.

مسعود توکلی/ روزنامه‌نگار