آلزایمر را بشناسیم : مرگ بی صدا در اعماق ذهن

دیروز یکی از بسته های خریدش را در تاکسی جا گذاشته بود امروز هم یادش رفته بود که ناهار میهمان است این فراموشکاری ها رفته رفته کلافه اش می کرد موضوع چه بود؛ یکباره صدایی در گوشش پیچید آلزایمر عرق سردی بر تیره پشتش نشست آیا ممکن بود؛

کد خبر: ۹۲۴۶

مغز جایگاه همه کارکردهایی است که حیات روانی ما را می سازند؛ عواطف ، هیجان ها، ادراک ، افکار و قضاوت هایمان ، همه در مغز شکل می گیرند هر چه از جهان پیرامون می آموزیم و هر چه خود از تجربه های قبلی بر آن می افزاییم ، همه از مغز ریشه می گیرد در واقع مغز جایگاه تبلور تمام آن چیزهایی است که موجودیت انسانی ما را می سازند به همین دلیل است که هرگاه یک بیماری مغز ما را نشانه می رود، خود را می بازیم. بیماری آلزایمر اختلالی وخیم و پیشرونده است ؛ شروع آن تدریجی و بی سر و صداست ویژگی های عمده آن شامل اختلال در حافظه ، شناخت و شخصیت است که به مرور زمان پیشرفت می کنند از آنجا که این بیماران با پیشرفت بیماری ، توانایی اداره زندگی مستقل را از دست می دهند و نیاز به مراقبت 24 ساعته دارند، بار شدیدی را بر خانواده تحمیل می کنند. گذشته از آن ، در مراحل پایانی معمولا کار آنها به نگهداری در موسسات و آسایشگاه ها می کشد که آن نیز هزینه زیادی را بر بودجه خانواده ها و نهادهای بهداشتی تحمیل می کند به این دلایل ، آلزایمر را باید بیماری خانمان براندازی به شمار آورد که متاسفانه جز در سالهای اخیر توجه جدی به آن نشده است. چه عواملی احتمال ابتلا به بیماری آلزایمر را افزایش می دهند؛مهمترین عامل سن است مطالعات همه گیرشناسی نشان داده اند که میزان ابتلا به بیماری آلزایمر برای کلیه سنین یک درصد، ولی برای افراد65 سال و بیشتر5 درصد است این میزان پس از65 سالگی به ازای هر5 سال افزایش عمر، دو برابر می شود؛ به طوری که در سنین 85 و بیشتر به چهل درصد می رسد. دلیل توجه به بیماری آلزایمر در این روزها نیز همین است افزایش قابل توجه جمعیت سالمندان جهان در سالهای اخیر سبب شده است که بیماری آلزایمر به عنوان یکی از معضلات بهداشتی کشورهای توسعه یافته شناخته شود با توجه به روند مشابه در ساختار جمعیتی کشورهای در حال توسعه ، می توان انتظار داشت که در2 تا3 دهه آینده ، ما نیز در کشور خود شاهد وضعیت مشابهی باشیم. عامل دیگر ارث است وجود سابقه خانوادگی در40 درصد از مبتلایان به آلزایمر، احتمال دخالت عوامل ارثی را مطرح می کند. هر قدر این بار ارثی سنگین تر باشد، احتمال آن که آلزایمر زودتر شروع شود و سیر تندتری داشته باشد، بیشتر است عوامل دیگری نیز در بروز بیماری آلزایمر مطرح شده اند، از جمله ضربه ها یا آسیب هایی که به جمجمه وارد می شود؛ اما نقش آنها هنوز با قاطعیت به اثبات نرسیده است چه عواملی از ابتلا به بیماری آلزایمر پیشگیری می کنند؛در حال حاضر هیچ روش قاطعی برای پیشگیری از آلزایمر شناخته نشده است و راههای توصیه شده را باید در حد فرضیات ثابت نشده دانست یکی از عواملی که بیشتر به آن اشاره می شود خواندن کتاب و مطالعه منظم است برخی از یافته های آماری نشان داده اند که میزان ابتلا به آلزایمر در افرادی که کار فکری منظم انجام می دهند، کمتر است علاوه بر آن ، مصرف بلندمدت داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی )نظیر بروفن ( نیز با کاهش احتمال ابتلا به آلزایمر همراه بوده است . مصرف استروژن در دوره یائسگی نیز جزو عوامل پیشگیری کننده نام برده شده است . استروژن ماده ای است که توسط تخمدان ها ترشح می شود و کاهش ترشح آن به دلیل کم کاری تخمدان ها در دوره یائسگی ، ممکن است دلیلی برای توجیه این یافته باشد که چرا زنان بیشتر از مردان به آلزایمر مبتلا می شوند. آلزایمر را چگونه بشناسیم ؛آیا هرگونه فراموشکاری یا خطای حافظه را باید نشانه ای از بیماری آلزایمر دانست ؛ واقعیت آن است که همه ، گاه و بیگاه ، چیزهایی را فراموش می کنیم ؛ گاه نام کسی را که چند هفته پیش دیده ایم یا نام محلی که اخیرا آنجا بوده ایم و گاه شماره تلفن یکی از دوستان یا چند رقم از اجناسی که قصد خرید آنها را داشته ایم ؛ ولی این فراموش کاری ها تا زمانی که اختلال مشخصی در زندگی روزمره ما ایجاد نکرده اند، بیماری به شمار نمی آیند خطهای حافظه در بیماری آلزایمر، بیشتر مربوط به رویدادهای نزدیک است رویدادهای مربوط به گذشته دور، خصوصا در اوایل بیماری بخوبی به یاد آورده می شوند. بیماران مبتلا به آلزایمر ممکن است اشعار بلندی را که در کودکی آموخته اند، بدون اشتباه بخوانند؛ ولی به یاد نداشته باشند که وعده گذشته چه غذایی خورده اند. به همین دلیل ، گاه مطرح شدن تشخیص بیماری آلزایمر، برای بستگان بیمار باورنکردنی است بیماران در شروع بیماری اغلب از روشهای جبرانی مانند یادداشت کردن یا حفظ یکنواختی در محیط، نظیر حساسیتی وسواس گونه برای قراردادن هر چیز در جای خودش یا مخالفت با هرگونه تغییر در محیط داخلی منزل یا روال روزمره ، استفاده می کنند اگر جای چیزی را تغییر دهند، چون نمی توانند بعدا آن را پیدا کنند، تصور می کنند که دیگران آن را برداشته اند این موضوع گاه هسته ای برای بدگمانی در آنها می شود و روابطشان را با دیگران تیره و تار می کند یکی از علایم زودرس بیماری ، تکرار است مثلا بیمار ممکن است مدتها پس از آن که چیدن بشقاب ها را تمام کرده است ، به جابه جا کردن آنها ادامه دهد؛ پرسشی را بارها تکرار کند یا در پاسخ به پرسش تازه ، همان پاسخ قبلی را بدهد؛ او شاید بتواند راه خود را در جای آشنا پیدا کند؛ ولی اگر در محلی نا آشنا قرار گیرد، موفق به یافتن راه نمی شود بیمار مبتلا به آلزایمر یا به دلیل انکار ناخودآگاهانه بیماری و یا به دلیل مختل شدن شناخت و آگاهی اش ، اغلب متوجه نقص حافظه اش نیست از این رو، بستگان بیمار در صورت مشاهده این علایم ، باید او را برای انجام معاینات و آزمایش های لازم به پزشک ارجاع دهند. این کار دو فایده دارد : الف ( بیماری هایی که علایمی نظیر آلزایمر دارند، ولی درمان پذیرند، نظیر افسردگی ، تغییرات عروقی مغز، برخی از مسمومیت ها یا کمبودهای تغذیه ای و غیره شناخته می شوند و تحت درمان قرار می گیرند ب ( در صورت رد بیماری های پیشگفته و مطرح شدن جدی تر تشخیص بیماری آلزایمر، اقدامات لازم به منظور کنترل دارویی و غیردارویی بیماری به عمل می آید. لازم به توضیح است که تشخیص مقطعی بیماری آلزایمر با امکانات فعلی در زمان حیات میسر نیست ، این بیماری را تنها در صورتی می توان با قطعیت تشخیص داد که آزمایش میکروسکوپی از نسج مغز پس از مرگ به عمل آید و تغییرات آسیب شناختی ویژه آن دیده شود آیا بیماری آلزایمر قابل درمان است؛ در حال حاضر بیماری آلزایمر هیچ گونه درمان شناخته شده ای ندارد. در پی مطرح شدن نقش استیل کولین در حافظه و یادگیری و تایید تخریب سیستم استیل کولینی مغز در بیماری آلزایمر، اقداماتی به منظور ساخت داروهای موثر بر این سیستم صورت گرفته است حاصل این تلاشها معرفی چند دارو بود که در کنترل علایم بیماری ، موفقیتی نسبی داشتند این داروها نمی توانند پیشرفت بیماری را متوقف کنند؛ ولی تا مدتی علایم بیماری را تخفیف می دهند متاسفانه قیمت آنها بسیار گران است و اغلب بیمه ها برای تهیه آنها یارانه نمی دهند. پیشرفت بیماری را به 3 مرحله می توان تقسیم کرد: مرحله اول ، مرحله ای است که در آن اختلال حافظه رفته رفته نمایان می شود که به ویژگی های آن پیشتر اشاره شده است . بیمار در این مرحله از عهده کارهای روزمره شخصی برمی آید؛ ولی اداره امور اجتماعی نظیر خرید و کارهای بانکی برای او دشوار است. مرحله دوم ، مرحله ای است که در آن اختلال حافظه بیشتر پیشرفت می کند و علاوه بر آن ، علایم روانی و رفتاری نظیر ترس ، اضطراب ، افسردگی ، بی خوابی و بی قراری دیده می شود بیمار قدرت تشخیص زمان و مکان را از دست می دهد و توانش زبان او دچار اختلال می شود؛ به طوری که گاه نام اشیا را نمی تواند بگوید در این مرحله ، فرد از عهده مراقبت های شخصی نظیر راه رفتن ، غذا خوردن ، حمام کردن و رسیدگی به نظافت خود با نظارت دیگری برمی آید؛ ولی نمی تواند امور مالی و اجتماعی خود را اداره کند مرحله سوم ، مرحله ای است که در آن ، اختلال حافظه تا به آنجا پیشرفت می کند که بیمار حتی نامش را فراموش می کند. قدرت تکلم و توانش زبان او تقریبا نابود و عضلاتش سفت می شود؛ این سفتی ، حرکت او را دشوار و سرانجام ناممکن می کند؛ حتی بلع غذا نیز برای او مشکل می شود از آنجا که نمی تواند از بستر خارج شود یا غذا بخورد، بتدریج دچار زخمهای بستر می شود و کنترل اعمال دفعی را نیز از دست می دهد در مرحله دوم و سوم بیماری ، داروهای اختصاصی آلزایمر تاثیر چندانی ندارند و برای کنترل علایم روانی و رفتاری بیمار از داروهای مختلفی نظیر داروهای خواب آور و آرامبخش های قوی استفاده می شود طول متوسط عمر از زمان تشخیص ، حدود8 سال برآورد شده است نقش خانواده چیست ؛ بیماری آلزایمر؛ اختلالی پیشرونده است که سیر نزولی مداوم دارد با پیشرفت بیماری ، بیماران توانایی اداره زندگی مستقل را از دست می دهند و نیاز به مراقبت دایم پیدا می کنند این کار معمولا به عهده خانواده است که سبب می شود فشار سنگین جانی ، مالی و عاطفی بر اعضای خانواده تحمیل شود. بازتاب این فشارها، به شکل واکنش های بیمارگون مختلف جسمی ، روانی و اجتماعی در آنها بروز می کند امروز حمایت از اعضای خانواده بیماران مبتلا به آلزایمر، بخش لاینفکی از خدمات ارائه شده به آنهاست علاوه بر آن ، انجمن ها و مجامعی به وسیله اعضای خانواده این افراد در بسیاری از کشورهای جهان تشکیل شده اند که به فعالیت های مختلف ، ازجمله آموزش اعضای خانواده ، ارائه خدمات مشاوره ای به آنان ، ارائه خدمات به بیماران در منزل ، ایجاد مراکز موقت نگهداری از بیماران برای مواقعی که اعضای خانواده نیاز به استراحت و مرخصی دارند اشتغال دارند برخی از این انجمنها در زمینه های پژوهشی نیز سرمایه گذاری می کنند دولتها چه مسوولیتی دارند؛ این انتظار که بار بیماری آلزایمر را تنها خانواده ها به دوش بکشند، نه فقط ظالمانه ، بلکه غیرواقعگرایانه است ؛ دولتها نیز در این میان وظیفه خطیری به عهده دارند که مهمترین آنها به قرار زیر است : الف ( تربیت نیروهای متخصص و کارآزموده در عرصه های پزشکی ، پرستاری و توانبخشی برای مداوا و تیمارداری بیماران ب ( ایجاد مراکز مخصوص برای نگهداری موقت یا دایمی از بیماران در مرحله یا شرایطی که امکان نگهداری بیمار در منزل وجود ندارد ج ( فراهم کردن امکان ارائه مراقبت در منزل به وسیله موسسه های دولتی یا خصوصی )با استفاده از یارانه( د ( تخصیص بودجه و تشویق پژوهشگران برای ورود به این عرصه