اتلاف یک‌سوم محصولات غذایی

با نگاهی ژرفتر به دو کفه عرضه و تقاضای مواد غذایی، می‌توان ابعاد پنهان بسیار دیگری را نیز در آنها مشاهده کرد. ضایعات مواد غذایی، فروکاهنده بخش چشمگیری از منابع مالی و طبیعی تخصیص یافته برای حمایت از امنیت غذایی کشور است. در واقع، دولت در این بخش میلیاردها دلار از اعتبارات یارانه‌ای خود را صرف تأمین اراضی، آب شیرین، واردات کشاورزی و تجهیزات کشاورزی می‌کند. مثلا در سال 1394 بودجه تخصیص یافته به بخش کشاورزی شامل یک ردیف 74/681 میلیون دلاری از محل یارانه‌های هدفمند و 14/209 میلیون دلار دیگر برای حمایت از واردات کشاورزی بوده است. همچنین در سال 1394، 714/1 میلیارد دلار از بودجه دولت نیز برای احداث زیرساخت‌های کشور در بخش کشاورزی تخصیص یافته است.

به‌رغم همه این حمایت‌ها و سرمایه‌گذاری‌ها، نتایج حاصل چندان مطلوب نبوده ‌است. سوال اینجاست که این مسأله در سال‌های اخیر به یک معضل بزرگ اقتصادی تبدیل شده است؛‌ چرا؟ این مشکل از کجا ناشی می‌شود؟ چه تدابیری باید اندیشید که این مسأله را کمی بهبود بخشد؟

نگاهی به ضایعات مواد غذایی در سطح ملی

اطلاعات حاصل از گزارش‌های موجود در زمینه ضایعات غذایی در ایران بسیار متنوع است. گزارش مراجع رسمی کشور در سال 1388 نشان‌دهنده متوسط 85/18 درصد ضایعات در محصولات کشاورزی بوده است. براساس این گزارش، ارزش ضایعات محصولات کشاورزی برابر با حدود 25 درصد درآمد ملی از صادرات نفت در آن سال بوده است. در سطح ملی بیشترین ضایعات، متوجه میوه‌ها و محصولات باغی و کمترین ضایعات، متوجه شیلات و غذاهای دریایی است. در آن زمان بر مبنای ماده 18 قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی، دولت موظف به کاهش 50 درصدی سطح ضایعات در بخش کشاورزی بوده که متاسفانه این هدف محقق نشده است.

در عوض، ضایعات در سال‌های بعد نیز افزایش یافته است. برخی گزارش‌ها حاکی از ضایعات 35 درصدی در صد میلیون تن محصولات کشاورزی تولید شده کشور در هر سال است. آمار و ارقام ضایعات غذایی موجود در کشور، نه‌تنها بهتر از سطوح ثبت شده منطقه‌ای و جهانی نیست، بلکه در بعضی موارد در سطحی نازل‌تر از این سطوح قرار می‌گیرد. در این زمینه می‌توان به 30 درصد ضایعات در نان، 30 ـ 25 (و حتی 50) درصد ضایعات در میوه‌ها و سبزیجات، 10 درصد ضایعات در برنج 25 درصد ضایعات در خرما و... اشاره کرد.

گزارش‌های دیگری نیز وجود دارد که از زیان‌های اقتصادی عظیم ناشی از ضایعات غذایی در کشور حکایت دارد؛ به عنوان مثال مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در گزارش منتشره خود در دی 1393 برآورد کرده هزینه تحمیل شده به دولت از محل ضایعات سالانه نان به 857/2 میلیارد دلار بالغ می‌شود.

به تصریح عباس پاپی‌زاده، سخنگوی کمیسیون کشاورزی در مجلس نهم ، ارزش ضایعات مواد غذایی در ایران در سال 2014 تقریبا با مجموع ارقام کالاهای اساسی و محصولات کشاورزی وارداتی دولت در همان سال برابری می‌کند. این روند کاملا مخالف مقاصد و اهداف اقتصاد مقاومتی بوده و با اهداف پنج ساله برنامه توسعه ملی ـ که الزام‌کننده حداقل 7 درصد رشد سالانه در ارزش افزوده محصولات کشاورزی است ـ نیز مغایرت دارد.

بنابراین در صورت اتلاف مواد غذایی، کشور ما متحمل هزینه‌های فوق‌العاده سنگین اجتماعی ـ اقتصادی و زیست‌محیطی می‌شود تا بتواند مواد غذایی مورد نیاز جوامع خود را تأمین کند. بخش زیادی از این مواد غذایی در مزارع، انبارها، حمل‌ونقل، فروشگاه‌ها و آشپزخانه‌ها تلف می‌شود و از بین می‌رود. البته ناگفته نماند ضعف اصلی ما در این خصوص به پنج گروه اساسی برمی‌گردد: تحقیقات،‌ آموزش، ترویج، اجرا و بهره‌برداری. نارسایی‌ها در هر کدام از این مراحل عاملی است برای ضایعات این چرخه اتلاف مواد غذایی. همچنین بخش اعظم ضایعات غذایی از نارسایی در فناوری‌های کشت، برداشت، فرآوری، انباشت، حمل و توزیع مواد غذایی نشات می‌گیرد. کار رسانه‌ها هم در این خصوص ناقص است؛ چراکه ما تنوع برنامه‌های مختلف آشپزی (به خانه برمی‌گردیم، بهونه و...) را مشاهده می‌کنیم، اما متاسفانه در هیچ کدام از اینها نحوه نگهداری از مواد غذایی در یخچال، محیط تر و خشک، حین سفر و... آموزش داده نمی‌شود.

کلام آخر

ضایعات مواد غذایی، یکی از مظاهر بارز فقر اقتصادی و انحراف از پایداری توسعه ملل در دیدگاه جهانی است. ضایعات مواد غذایی در حال بلعیدن یا تخریب حیات و منابع مورد نیاز آن در کره زمین و جوامع انسانی است. بخش عمده ضایعات غذایی در کشورهای در حال ‌توسعه و کمتر توسعه‌یافته از نارسایی در فناوری و نظارت بر چرخه نظام عرضه محصولات (از کشت تا مصرف) نشات می‌گیرد، حال آن که ضایعات غذایی در کشورهای توسعه‌یافته بیشتر از نگرش و رفتارهای مصرف‌گرایانه ناشی می‌شود. با توجه به این که در فرهنگ ایرانی ـ اسلامی، غذا مصداق روزی، خیر و برکت اعطا شده از سوی خداوند متعال است و اسراف یا اتلاف آن از نظر اخلاقی امری ناپسند تلقی می‌شود و این باور هم نزد ایرانیان قدمتی چند هزارساله دارد، باید با بهره‌گیری از الگوی ایرانی ـ اسلامی تلاش کرد با جلوگیری از اتلاف مواد غذایی و بهره‌گیری از فرهنگ صحیح و منطقی، کمی بر این مشکل فائق آمد.

زهره دانشمندی

جام‌جم