در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
مسجد جامع عتیـق نگیـن شهر قزوین
قزوین از دیرباز شهری مهم تلقی میشده است. قزوین به نوعی چهارراه تمدنی بوده که بسیاری از نقاط مختلف ایران و جهان اسلام را به یکدیگر وصل میکرد.
از این رو اقامت دراین شهر اهمیت فراوانی یافت و به همین دلیل ساختن اماکن مهم و با عظمت در دستور کار حاکمان دور و نزدیک این شهر مهم ایران و جهان اسلام قرار داشته است. از قدیمالایام مسجد جامع یکی از اصلیترین ساختمانهای شهری در شهرهای اسلامی محسوب میشده است. به طوری که حتی یکی از شاخصهای اصلی شهر شدن یک منطقه در جهان اسلام این بوده که مسجد جامع در آن دایر باشد و نماز جمعه در آن برقرار شود. از این رو اهمیت و جایگاه ویژه مسجد جامع در شهرها مشخص میشود. شهر قزوین هم به عنوان یک شهر قدیمی جهان اسلام از این موضوع بهره میبرده است. حال بعد از گذشت صدها سال مساجد جامع میتواند یکی از مهمترین مقاصد گردشگری برای همه گردشگران باشد. دیدار گردشگران فرهنگی و تاریخی از مساجد جامع میتواند آنها را با فرهنگ و سبک زندگی ایرانی ـ اسلامی بیش از همیشه آشنا کند. از این رو باید مساجد جامع تاریخی را در شهرهای بزرگ و قدیمی کشورمان شناسایی کرده و برای حضور گردشگران آماده کنیم. مسجد جامع شهر قزوین ـ که به آن مسجد کبیر و مسجد عتیق هم میگویند ـ همچون نگینی در دل این شهر میدرخشد. گنبد بزرگ آن از دوردستها هم قابل مشاهده است. این مسجد که به جرات میتوان آن را یکی از قدیمیترین و زیباترین مساجد ایران دانست در محله دباغان ـ که این روزها به اسم خیابان شهدا یا سپه سابق خوانده میشود ـ قرار گرفته است.
آتشکدهای که مسجد شد
این مسجد قدمتی هزار ساله دارد. بنا به روایتها این مسجد در زمان حرکت هارون الرشید از بغداد به سمت خراسان و اقامت وی در قزوین به سال 192هجری قمری بنا شده است. هارونالرشید در زمان اقامت خود در قزوین دستور داد که این مسجد را روی بنای سابق آتشکده دوره ساسانیان بسازند. در واقع مثل خیلی از مساجد واماکن مذهبی دیگر در ایران این بنا روی آتشکدههای سابق بازسازی شده است. در واقع پیوند معماری ایرانی ـ اسلامی را از همین نقطه میتوان در این بنای تاریخی دید. از این رو بنای مسجد جامع قزوین در نوع خودش کمنظیر محسوب میشود. نکته مهم دیگر در مورد مسجد عتیق قزوین این است که این مسجد در دورههای مختلف بازسازی و مرمت شده و از آن مهمتر در هر دورهای به بنای این مسجد افزوده شده و گسترش لازم در ساختمان آن به فراخور نیاز هر دورهای داده شده است. مسجد جامع عتیق قزوین از منظر مذهبی و تاریخی اهمیت ویژهای دارد. این مسجد از معدود مساجد ایران است که قدمت بنای آن به دوران پیش از اسلام برمیگردد. چون بنای اصلی این مسجد قبل از ورود اسلام به ایران درواقع آتشکده بوده است. بعدها در دوره هارونالرشید آن را به مسجد تبدیل کردند. براساس روایتهای تاریخی، آتشکدهای در محل فعلی مسجد وجود داشته که بعدها با مسلمان شدن ساکنان قزوین و مهاجرت گسترده قبایل عرب به این شهر، آتشکده دیگر کاربرد نداشته است، در نتیجه مسجد روی ساختمان سابق آتشکده بنا شد و به این شکل مسجد جامع عتیق قزوین به وجود آمد. شهر قزوین از دیرباز به لحاظ تاریخی و فرهنگی جایگاه خاصی در جهان اسلام و کشور ایران داشته است. از این نظر نیز مسجد جامع اصلی این شهر اهمیت دوچندانی پیدا میکند.
تجلیگاه معماری ایرانی ـ اسلامی
معماری مسجد عتیق در نوع خودش زیبا و کمنظیر است. در واقع این مسجد را میتوان یک نمایشگاه از دورههای تاریخی مختلف معماری ایرانی ـ اسلامی در نظر گرفت. این مسجد از ابتدا به سبک چهار ایوانی شاخته شده است. البته به مرور زمان خصوصا در جریان حمله مغولها به قزوین یکی از ایوانها تخریب شد، اما باز هم آن را مرمت کردند. مسجد جامع عتیق را میتوان یک کلکسیون کامل از سبکهای مختلف معماری ایرانی ـ اسلامی دانست. در این مسجد آثاری از زمان بنیعباس تا زمان پادشاهان صوفیه و قاجار میتوان دید. مسجد جامع عتیق بارها مورد هجوم قرار گرفته است. مغولها تا حد زیادی آن را تخریب کردند، اما باز هم به همت مردم قزوین بازسازی شد. از طرف دیگر این مسجد بارها به دلیل وقوع حوادث طبیعی از زلزله تا سیل بارها تخریب شد، اما چون طراحی اولیه آن بسیار با شکوه و قوی بوده هنوز هم فرصت فراوانی برای مرمت آن وجود دارد. مرمتها و اضافات دوباره به این مسجد مشخصه اصلی آن است. برای همین میتوان چند دوره معماری مختلف را در مسجد جامع قزوین مشاهده کرد. قدیمیترین معماری به سده دوم هجری قمری برمیگردد، اما در دوران صوفیه به دلیل رونق قزوین و این که برای چند صباحی قزوین پایتخت بود این مسجد بسیار گسترش یافت. در واقع ایوانها در دوره صفوی بازسازی شدهاند. این مسجد دو در دارد که هم از شرق و هم از غرب نمازگزاران به آن وارد شوند. در حال حاظر اکثر گردشگران از در شرقی که ورودی اصلی مسجد است به آن رفت و آمد میکنند در واقع ورودی اصلی مسجد در شرقی است که از خیابان شهدا به آن دسترسی وجود دارد. در ابتدای ورود با یک سر در بسیار مجلل و باشکوه مواجه میشویم. در دوره صفویه بخشهای وسیعی به این مسجد اضافه شد که میتوان به ایوانها، منارهها و اکثر رواقها اشاره کرد. در دوره قاجار نیز مرمتهایی در این بنا صورت گرفت و در حال حاضر نیز بخشهایی از مسجد در دست مرمت است. هشتی مسجد با آجرکاری به صورت هنرمندانهای تزئین شده است. بعد از آن که از راهرو عبور کردیم به صحن اصلی مسجد میرسیم که در واقع یک محوطه بزرگ مستطیل شکل است که مساحت آن 4000 متر تخمین زده میشود. این صحن یکی از بزرگترین صحنهای مساجد ایران و جهان اسلام محسوب میشد. صحن چهار ایوان دارد و رواقهای متعدد در آن دیده میشود. حوضی بزرگ در مرکز آن قرار دارد. ایوان جنوبی که در زمان شاهعباس دوم صوفی ساخته شده، به دلیل معماری و کاشیکاریهایش بسیار زیباست. در ایوان شمالی دو مناره بسیار باشکوه میبینیم. این منارهها در دورانی که قزوین در زمان شاه تهماسب صفوی به عنوان پایتخت انتخاب شده بود، ساخته شدهاند. ارتفاع هر مناره 25 متر است که هر کدام کاشیکاریهای بینظیری دارند.
موزه سنگ و سفال
در یکی از شبستانهای کناری مسجد جامع یک موزه افتتاح شده و موردتوجه بسیاری از گردشگران خارجی و داخلی قرار گرفته است. اردیبهشت 92 سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان قزوین ضمن مرمت مناره غربی مسجد جامع، موزه سنگ و سفال را در شبستان غربی این مسجد تاریخی افتتاح کرد. در این موزه انواع سفالینهها، سنگنگارهها، ارسی، کاشی و انواع گچبریها را در درون خودش جا داده است و گردشگران میتوانند برای بازدید از این گنجینه گرانقدر به آنجا مراجعه کنند. نکته جالب این موزه معماری سنتی آن است که حال و هوای قدیم را دوباره زنده میکند.
ضرورت توجه بیشتر به مسجد جامع قزوین
مسجد جامع عتیق را بدون اغراق میتوان یکی از شاهکارهای معماری تاریخ اسلام و ایران دانست. در نتیجه، حفظ و حراست از این بنای با شکوه وظیفه شرعی و ملی هر ایرانی محسوب میشود. مسجد جامع قزوین علاوه بر اینکه هویت اصلی اسلامی ـ ایرانی این شهر است، میتواند یکی از جاذبههای بزرگ گردشگری باشد.
با توجه به موقعیت جغرافیایی قزوین که آن را به یک شهر مهم ترانزیتی مسافران تبدیل کرده است، میتوان گردشگران بسیاری را به سمت این مسجد جلب کرد. خصوصا گردشگران داخلی که معمولا از راه قزوین از پایتخت یعنی تهران به سمت شمال و غرب کشور میروند. شاید مسجد جامع بهانهای شود برای جذب گردشگران بیشتر به قزوین. از طرف دیگر گردشگران خارجی را هم به این سمت باید کشید، اما در این میان باید در نظر داشت که به مرمت و بازسازی این بنای تاریخی باید اهمیت دوچندانی داد. بنابراین همه اقشار و مسئولان قزوین باید در حفظ و مرمت بناهای تاریخی که مسجد جامع عتیق بخش مهمی از آنهاست، بکوشند و همه وظایف را به دیگران محول نکنند. در سالهای اخیر به دلیل بیتوجهی به این مسجد برخی بناهای آن فرسوده شده است. به صورتی که طاقنمای جنوبی به دلیل بارشها و نم ایجاد شده در آن تخریب شده بود که البته در ایام نوروز امسال در دست بازسازی بود.
اما متاسفانه بنا به گزارشهای منتشر شده به دلیل سهلانگاری پیمانکار مرمت در سال 91، بخش چوبی مناره غربی مسجد بر اثر اتصال سیم برق در آتش سوخت. این امر باعث شد یکی از بخشهای تاریخی این مسجد برای همیشه نابود شود. در واقع مسجد جامع عتیق قزوین یکی از زیباترین تزئینات خود را از دست داد، اما مهمترین بخش تخریبی که در سالهای اخیر به بافت مسجد وارد شد، این است که خانههای تاریخی اطراف مسجد که در سالیان دور به صورت هماهنگ با اصول معماری مسجد ساخته شده بودند، متاسفانه در سالهای اخیر به بهانه آن که بافت فرسودهاند تخریب شدند. بعد از آن ساختمانهای نوساز و بدقوارهای ساخته شده که هیچ سنخیتی با بنای مسجد نداشت. این امر در بلندمدت به هویت اصیل مسجد جامع ضربه جبرانناپذیری خواهد زد. مسجد جامع قزوین در سالیان گذشته با آسیبها و تخریبهای بسیاری مواجه شده است. به همین دلیل باید برای مرمت و مقاومسازی این بنای مهم تاریخی بیشتر توجه صرف شود. در این بین میتوان از تجربه و تخصص کسانی که در امر مرمت آثار باستانی تجربه دارند، استفاده کرد.
مسجد جامع عتیق در واقع قلب تپنده بخش قدیمی و تاریخی قزوین است. مسجد جامع به نوعی شناسنامه و هویت شهر قزوین محسوب میشود. در نتیجه باید آن را میراث مشترک همه مردم قزوین و ایران دانست. برای همین باید از همه امکانات موجود برای حفظ و نگهداری بهتر این بنای تاریخی استفاده کنیم.
تخریب و صدمه مسجد جامع در واقع صدمه به هویت اسلامی و ملی شهر قزوین است. در این میان میتوان با توجه به هزینه بالای بازسازی و اهمیت حیاتی این ترمیم از ظرفیت و همکاری سایر دستگاهها و نهادها مانند شهرداری و اوقاف نیز برای ترمیم این مسجد سود جست تا در آیندهای نزدیک شاهد ترمیم همه نقاط تخریبپذیر مسجد و افزایش استقامت آن در برابر حوادث طبیعی و غیرطبیعی باشیم.
فواد شمس
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
