در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
از رگبار مسلسل تا رخوت تسلسل
برگزاری کنگره های شعر دفاع مقدس حرکت بایسته ای است که امکان انتقال مواریث ارزشمند دفاع مقدس را به نسلها میسر می کند.
هر حرکت جمعی ممکن است با آسیبهای متعددی مواجه شود که در صورت بی توجهی به آنها احتمال می رود حرکت مذکور از مسیر اصلی خود منحرف شود و این مطلب نیز بر این اساس نوشته شده است.
کنگره های شعر دفاع مقدس سنت حسنه ای در استمرار فرهنگ جهاد و شهادت در بستر ادبیات ایران است. این کنگره ها میقات قلمهایی هستند که به شوق دلاوران عرصه های نبرد بر کاغذ می دوند؛ اما باید به یاد داشت بزرگترین آفت کنگره های شعر دفاع مقدس گرفتار شدن در چنبره روزمرگی است.
بر این اساس ، ضرورت مطالعه آسیب شناسانه کنگره های مذکور دوچندان می نماید. با شناسایی آسیبها می توان در جهت بهبود کیفی کنگره ها گام موثری برداشت. عنصر زمان در بررسی تغییرات اجتماعی به عنوان یک متغیر اساسی به شمار می رود.
برای کسانی که پدیده ها را در زمان های مختلف دیده اند، امکان بررسی سهل الوصول تر خواهد بود. بر همین اساس به عنوان مثال کنگره های شعر دفاع مقدس و دیگر کنگره های نظیر آن را می توان از 2بعد بررسی کرد: نخست بررسی «میان زمانی » و «طولی » و دیگر بررسی «در زمانی » و «مقطعی». بررسی طولی ، ناظر بر مطالعه پدیده ها در گذر زمان است.
یعنی دگرگونی های یک پدیده از نقطه آغاز تا انجام مورد بررسی قرار می گیرد و بررسی مقطعی اشاره بر بررسی پدیده ها در زمان خاص و معین دارد.
مثلا بررسی چهاردهمین کنگره سراسری شعر دفاع مقدس. چنین الگوی تقسیم بندی برآیند نظریه آگوست کنت ، جامعه شناس مشهور فرانسوی است. مطالعه ایستایی شناسانه کنگره های شعر دفاع مقدس (مطالعه مقطعی و در زمانی) ناظر بر مطالعه عناصر درونی کنگره ها از قبیل خرده فرهنگ های شعری ، نقشها، ارزشها و هنجارهای رایج ، کارکردها، تابوها و تعاملات شعری است.
محقق در مطالعه پویایی شناسانه کنگره ها (مطالعه میان زمانی و طولی) بر آن است تا روند تکاملی کنگره ها را در طول زمان ارزیابی کند و تغییر و تحول آنها را بررسی نماید.
اگر عملکرد هر کنگره را در قالب یک میانگین عددی بیان کنیم ، پژوهشگر با 14میانگین عددی مواجه خواهد بود. اعدادی که اگر آنها را به ترتیب کنار هم قرار دهیم ، جهت و شدت تغییرات را بازگو خواهند کرد.
آیا جهت اعداد تصاعدی است ؛ و اگر چنین است ، شدت افزایش اعداد در این تصاعد به چه اندازه است ؛ آیا میزان ارتقای کیفی کنگره ها براساس تصاعد حسابی افزایش یافته یا براساس تصاعد هندسی ؛ یا این که اعداد روندی نزولی را طی کرده اند؛
پویایی شناسی
عنصر جدایی بخش مفهومی در حوزه تغییر و تحول اجتماعی ، گستره زمانی است و 14 سال برگزاری کنگره های شعر دفاع مقدس فرصت زیادی برای توالی نسلها به حساب نمی آید؛ هرچند در این گستره زمانی شاهد حرکتهای «میان نسلی » نیز بوده ایم.
مطالعه پویایی شناسانه کنگره های شعر، گواه این امر است که روند تغییرات کیفی بسیار بطئی صورت گرفته است ، تا جایی که گاه ممکن است هر بیننده ای به این باور برسد که زمان در کنگره های شعر دفاع مقدس متوقف شده است و عناصر ثابت کنگره بی آن که تغییر یابند، تنها از لحاظ چینش تغییر موقعیت می دهند.
به عبارتی دیگر، در کنگره های شعر دفاع مقدس شاهد تغییر ساختاری نمی باشیم و نوع تغییرات پدید آمده بیشتر از نوع تغییر تعادلی اند. میل به ماندگاری آفتی است که گریبانگیر کنگره های شعر دفاع مقدس شده است. چنین میلی را باید در الگوهای ذهنی افراد اثرگذار جستجو کرد.
این میل منطبق بر ضرورت های کارکردی دوران گذار و شرایط آن نیست. دوران گذار ضرورت اجتناب ناپذیری است که جامعه ما آن را به تجربه نشسته است. در چنین دورانی تعادل مطلوب زمانی محقق می شود که بین شتاب زیرساخت ها و روساخت ها یا عناصر متعدد نظام اجتماعی نوعی ترازمندی پدید آید. چنانچه در فرایند گذار قسمتی از عناصر از دیگر عناصر عقب بیفتند، جامعه شاهد نوعی بی نظمی و آشفتگی خواهد بود.
شواهد امر گواه این مطلب است که بین کنگره های شعر دفاع مقدس به عنوان یک واحد اجتماعی و شتاب فزاینده دوران گذار و انتظارات نوخاسته آن نوعی پس افتادگی ایجاد شده است. در کنگره های شعر دفاع مقدس بین مدل آرمانی کنگره و آنچه معمولا برگزار می شود، فاصله فراوانی وجود دارد.
نارضایتی عمومی و ضمنی شاعران در پایان برگزاری هر کنگره گواه این امر است. البته این سخن به مفهوم ضایع کردن و نادیده انگاشتن سعی و تلاش برگزارکنندگان کنگره ها نیست ، بلکه بیان واقعیتی برای بهبود وضعیت است.
دیدگاه جامعه شناسانه به ما می آموزد تعلق افراد به تفکرات ثابت باعث شده است که هرگونه تغییری را برنتابند، نظیر نظامهای سنتی که روند تغییرات در آنها همواره با مشکلات عدیده ای مواجه است و شکستن این فضا وامدار حرکتی جمعی و ساختاری است.
به منظور شناخت بیشتر از پدیده «مقاومت در برابر تغییر»، فرایند تغییر اجتماعی را به عناصر سازنده آن تقلیل می دهیم تا ببینیم سهم کدامیک از این عناصر در میل کنگره های دفاع مقدس به حفظ وضع موجود بیشتر است.
مهمترین عناصر تغییر اجتماعی عبارتند از عوامل تغییر، شرایط تغییر و کارگزاران تغییر. کنگره های شعر دفاع مقدس حکم یک نظام را دارند و بهبود کیفیت آنان در سایه تعاملات مناسب اجزای مختلف و ایفای کارکرد مناسب تمام نقشهاست.
آسیب شناسی کنگره ها (سطح خرد)
مهمترین آسیب کنگره های دفاع مقدس فرو غلتیدن در دامان تکرارهاست. نبود بازنگری و بازاندیشی در بسیاری از این تکرارها سبب شده است تعداد زیادی از برنامه و رفتارها به تابو مبدل شوند.
در کنگره های شعر دفاع مقدس جلوه هایی خاص از این تابوها مشاهده می شود که میل کنگره ها را به حفظ وضع موجود و ماندگاری دوچندان ساخته اند.
سنخ های مختلف آسیب
الف ) مناسک پرستی: اصطلاح مناسک پرستی برگرفته از تئوری آسیب شناسانه رابرت مرتون است. مراسم گرا کسی است که هدفها و مقررات سازمانی را به عنوان هدفها و مقررات خودش می پذیرد و تابعیت بی چون و چرا با سازمان از مشخصات اوست.
مراسم گرا محکم به وسیله می چسبد و وسیله ای را که در اختیار دارد، کورکورانه به جای هدف می نشاند و تصور می کند مردم و مراجعان برای مقررات خلق شده اند و نه مقررات برای مردم.
در حیطه ادب و هنر، مراسم گرا یا مناسک پرست به کسانی اطلاق می شود که به جای پرداختن به هدف که همانا اعتلای شخصیت هنری است به ظاهر و آرایش ظاهری خود می پردازند و سعی دارند وسیله را جایگزین هدف کنند.
برخی شاعران مناسک پرست ، نسخه بدل شاعران صاحب نامی شده اند که شعر خوانی و ژستهای آنان از مقبولیت عمومی خاصی برخوردار بود. خطری که در این میان وجود دارد، آن است که اگر این نسخه های بدل به مرجع رفتاری شاعران جوان مبدل شوند، قافله سالار خیل عظیمی از شاعران نوجوان در بیراهه ها خواهند بود و آسیب نوآوری ، بلایی است که گریبانشان را خواهد گرفت.
ب) سطحی نگری و تقلیل گرایی: هر پدیده اجتماعی دارای ابعاد و سطوح مختلفی است ، نظیر سطح مرفولوژی ، فیزیولوژی ، رفتارهای گروهی و جمعی (جریان ها و هیجانات اجتماعی).
تمام این سطوح در ارتباط متقابل با یکدیگر قرار دارند، لذا برای تحلیل هر پدیده ضروری است به تمام این اجزا توجه شود. غافل شدن از ابعاد مختلف یک پدیده و توجه صرف به یک بعد آن و عوامل مربوط به آن را به عنوان علت العلل تمام عوامل دانستن ، آسیب بزرگی است که محقق را به دام تقلیل گرایی و سطحی نگری خواهد کشاند. اکثر تحلیلگران شعر دفاع مقدس که در جلسات نقد و بررسی به بیان دیدگاه های خویش می پردازند. دچار چنین «اشکال کاذبی » می شوند. جلسات نقد و بررسی شعر دفاع مقدس غالبا با یک پرسش آغاز می شوند.
می دانیم در عرصه پژوهش پرسش باید برخاسته از مسائل و نیازهای مورد نظر باشد و در درون پرسش باید ابهامی باشد که تحلیلگران را به رفع آن فرا خواند. پرسشهایی که در جلسات نقد و بررسی شعر دفاع مقدس مطرح می شوند، گاه خلق الساعه اند، بی این که قبلا گروهی درباره آنها اندیشیده باشند و یا این که برآیند ضرورت ها باشد و جالب این است که گاه ساعتها وقت صاحب نظران صرف پاسخگویی به پرسشی می شود که جزو بدیهیات است.
ج) تفکر ثابت و قالبی (جزم اندیشی): مهمترین متغیر تابع (متغیر وابسته ) سطحی نگری و تقلیل گرایی ، جزم اندیشی است.
د) تاریک بودن فضای مفهومی و نامناسب شدن تعاملات میان ذهنی: در عرصه پژوهش و تحلیل ، چنانچه متغیرها و مفاهیم تعریف عملیاتی هر کسی از ظن خود یار آن مفهوم خواهد شد و براساس تعبیر شخصی خود، به بررسی پدیده مورد نظر خواهد پرداخت.
ارائه نکردن تعریف دقیق از شعر دفاع مقدس و عناصر سازنده آن ، باعث می شود هر فرد صاحب نظری براساس تعریف شخصی خود وارد میدان بحث و تبادل نظر شود و پیامد چنین وضعیتی جز به اختلاف نظرهای سازش ناپذیر نخواهد انجامید.
ه) توهم تئوری پردازی : در جلسات نقد و بررسی شعر دفاع مقدس یا در جراید کثیرالانتشار، افرادی یافت می شوند که پیش فرضهای خود را در قالب نظریه ارائه می کنند یا این که به صدور حکمی اثبات نشده می پردازند.
برخی از این افراد، بی آن که از بار ارزشی مفاهیم اطلاعی داشته باشند اقدام به صدور مانیفست یا پارادایم می کنند. توهم تئوری پردازی این افراد با خصلت فضل فروشی آنان به پدیده ای ناهمگون مبدل می شود.
و) جدل به جای مناظره : یکی دیگر از آسیبهای اظهارنظر افراد درخصوص شعر دفاع مقدس بهره گیری از قاعده جدل به جای مناظره است که در آن ، طرفین دعوی خود را حق می پندارند و اندیشه طرف مقابل خود را ناصواب می دانند.
ز) مدرک تحصیلی به جای فضیلت علمی: در جامعه گاه بین اهداف و وسایل جابه جایی موقعیت صورت می پذیردو داشتن مدرک تحصیلی مجوز محکمی برای بیان هر اظهارنظر غیرعلمی است.
بهروز سپیدنامه 
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
