هنـر دست زنـان بلوچ

سفالگری، سوزن‌دوزی و سکه دوزی این منطقه در سیستان و بلوچستان مشهور است و حتی در کشورهای عربی حوزه خلیج فارس از بازار مناسب و مشتریان خاصی برخوردار است. مدل لباس‌های محلی زنان فنوج که به «دست دوچ» (دست‌دوز) مشهور و کار دستان هنرمند زنان همین منطقه است با رنگ‌های متفاوت و شاد و اشکال هندسی و برگرفته از طبیعت با سوزن‌دوزی و آیینه‌کاری آراسته شده است، سوغات مناسب و جذابی برای بانوان است. همچنین لباس‌های مردانه محلی معروف به لباس بلوچی از جذابیت خاصی برای مردان برخوردار است و می‌تواند در کنار صنایع دستی یکی از سوغاتی‌های این منطقه برای مسافران نوروزی باشد. چند مرکز خرید در شهر فنوج و نمایشگاه و کارگاه‌های خانگی برای عرضه صنایع دستی و سفارش تک فروشی در روستاها دایر شده است.

«پنوچی دوچ» از مدل دوخت‌های مهم و مشهور لباس زنان در فنوج است، پلیوار، زه جالار، سیه دوچ، لباس‌های آیینه کاری، زه طناب و پیت تابوک از دیگر مدل دوخت‌های لباس زنان در این منطقه است. انواع مدل لباس‌های دست دوز زنان از 400 هزار تومان تا سه میلیون تومان به فروش می‌رسد که هر چه قیمت بیشتر باشد دوخت‌ها نیز پرکارتر، مرغوب‌تر و باکیفیت بیشتر است.

فن و هنر مردان فنوج نیز در زمینه ساخت انواع ابزارآلات کشاورزی مانند داس، تبر، ننگار و کمربند، کارد و چاقو و انواع دیگ‌های آشپزخانه و... نیز مشهور است.

شهرستان زیبای فنوج یا با نام محلی «پنوچ» با 52 هزار نفر جمعیت در 500 کیلومتری جنوب زاهدان مرکز سیستان و بلوچستان واقع شده است.

این شهرستان تا چندی پیش به عنوان یکی از بخش‌های تابعه نیکشهر محسوب می‌شد، اما به سبب توسعه و پیشرفت و گسترش روزافزون آن به شهرستان ارتقا یافت.

مناظر طبیعی و آثار تاریخی، چشمه‌های آب معدنی، روستاهای سرسبز، نخلستان‌ها و باغ‌های میوه‌های گرمسیری از جاذبه‌های شهرستان فنوج برای گردشگران و مسافران نوروزی است.

هنر دست زنان بلوچ چنان دارای جذابیت و انعطاف است که اکثر طراحان لباس و مد ایرانی و همچنین سایر صنایع تولیدی طرح‌های صورت گرفته را با محوریت سوزن‌دوزی بلوچ و با الهام از نقش و نگار این هنر دست زنان ایرانی مزین می‌نمایند.

امروزه اکثر البسه‌های تولیدی ایرانی نظیر مانتو یا روسری و همچنین لباس‌هایی که حتی در کشور چین تولید می‌شود مزین به نقش و نگار و اشکال سوزن‌دوزی بلوچ است. البته این طرح‌ها اکثرا کار دست نیست و بیشتر به صورت چاپی انجام می‌شود، اما در برخی پوشاک ایرانی و برندهای معتبر از اصل سوزن دوزی بلوچ مورد استفاده قرار می‌گیرد.

همچنین با وجود این که سوزن‌دوزی در فرهنگ بلوچ بیشتر در پوشش زنان بلوچ یا روی پشتی، بالشت، پرده، رومیزی و... مورد استفاده قرار گرفته، اما در حال حاضر برخی از طراحان خلاق مد و لباس بلوچ از نقوش این هنر فاخر در لباس‌های مردان از قبیل پیراهن، کراوات، شال گردن و... بهره جسته‌اند که این مهم توانسته مورد توجه و پسند جوانان و دوستداران فرهنگ و هنر بخصوص هنرمندان موسیقی و سینما در ایران و خارج از مرزها نیز واقع شود.

با آن که هنر سوزن‌دوزی و به تبع آن البسه زنان بلوچ در کشور و حتی فراتر از مرزهای این آب و خاک توانسته محبوبیت خود را در میان مردم و دوستداران به فرهنگ و هنر ناب ایرانی ایجاد نماید، این صنعت در ایران با توجه به عدم بازاریابی محصولات سوزن‌دوزی فقط به صورت اختصاصی در بین قشر مرفه جامعه مورد استفاده قرار گرفته و به دلیل محدودیت در عرضه این هنر، عموم مردم از دسترسی به این هنر اصیل محروم مانده‌اند.

مردم بلوچستان جزو معدود اقوام ایرانی هستند که به پوشش محلی خود پایبندند و این لباس‌های فاخر بر تن زنان بلوچ چنان خودنمایی می‌کند تا جایی که نخستین جذابیت گردشگران این منطقه سوزن‌دوزی بلوچ و اولویت خرید مسافران البسه‌های بلوچی و محصولات سوزن‌دوزی است.

در میان مردم بلوچ فرهنگ استفاده از البسه‌های محلی پیوندی ناگسستنی با تاریخ و فرهنگ غنی این قوم دارد و زنان بلوچ معتقدند البسه محلی مکمل شخصیت و نشانه بارز هویتی آنان است تا جایی که در فرهنگ عامه مردم بلوچستان پوشش خود نقش تعیین‌کننده و مهمی دارد و در مناسبات اجتماعی نیز این مهم مشهود است.

به طور مثال، جیب بزرگ البسه زنان بلوچ که به اعتقاد آنها فقط منحصر به پوشش محلی بلوچ و سمبل این البسه است از آن به عنوان نماد شجاعت و دلاوری زنان بلوچ یاد می‌کنند به طوری که اگر زنی مرتکب سهو یا خطایی شد او را بی‌پندول «bependuol» یا بی‌جیب خطاب می‌نمایند؛ چرا که کاربرد این لفظ به زن نشانه ضعف زن و بی‌غیرتی در فرهنگ بلوچ به شمار می‌رود همان طور که در میان هموطنان فارس یا دیگر اقوام ایرانی سبیل یا ریش گرو می‌گذارند و آن را نماد غیرت قومی خود می‌دانند، جیب زنان بلوچ نیز چنین حکمی دارد.

سوزن‌دوزی بلوچ را که به‌جرات می‌توان جزو میراث ماندگار قومی و معنوی زنان بلوچ برشمرد با دارا بودن جذابیت و ظرافت خاص به‌رغم عدم توجه و شناساندن این هنر پردرآمد توسط نهادهای مربوطه، توانسته در صدر جایگاه صنایع دستی و میراث فرهنگی ایران‌زمین خودنمایی کند.

این هنر رازآلود که ریشه در تاریخ، فرهنگ غنی و فلکلوریک مردم بلوچستان و باورهای عامیانه این قوم آریایی دارد چنان جذاب است که اکثر مردم شناسان هویت و پیچیدگی رفتاری زنان بلوچ را در دل تار و پود، نقش و نگار و پیچ و تاب اشکال هندسی پر رمز و راز این هنر جست‌وجو می‌کنند.

مؤلفه‌های بسیاری در جایگاه البسه زنان بلوچ و هنر سوزن‌دوزی ازجمله باورهای عامیانه، جغرافیای طبیعی، عقاید و فرهنگ دخیل هستند که این مهم توانسته بر درک صحیح هنر سوزن‌دوزی و در برقراری ارتباط با این هنر مفهومی تعیین‌کننده باشد.

سوزن‌دوزی بلوچ این صنعت بی‌بدیل و شاهکار دست زنان بلوچ در سراسر جهان با نام سوزن‌دوزی بلوچی شناخته شده است و در زبان بلوچی نیز به دس دوچ «dass duoch» یا سوچن دوچی «suochen duochi» شهرت دارد.

فاطمه رضاپور