در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
مرغ توفان در کام آتشفشان
دی ماه 56ایران به ظاهر آرام بود ولی آرامشی قبل از توفان و رئیس جمهور امریکا جیمی کارتر که منابع اطلاعاتی اش در ایران آتش زیر خاکستر را تشخیص نداده بودند، تصمیم گرفت جشن کریسمس خود را در تهران برگزار کند.
پس از پایان این سفر 17ساعته ، محمدرضاپهلوی که از دروغین بودن شعارهای حقوق بشری کارتر اطمینان حاصل کرده بود، دستور تهیه مقاله توهین آمیز به امام را صادر کرد و این مقاله در 17دی در روزنامه اطلاعات چاپ شد.
2روز بعد، شهر قم بپاخاست. رژیم همچنان در خواب بود؛ 29بهمن ماه ، تبریز غیور عزادار شهدای قم شد و زنجیره انقلاب چنان درهم تنید که اساس رژیم شاهنشاهی را درهم ریخت و... دی ماه 57ایران سراسر شور و حماسه بود و شاه درمانده به هر دری می زد تا از بلاهت یا قدرت طلبی یک چهره سیاسی برای حفظ قدرت خویش بهره گیرد ولی موفق نشد تا سرانجام ، استعمار ناگزیر شد عامل نفوذی خود در جبهه ملی یعنی شاپور بختیار را بسوزاند.
سال 57در چنین روزهایی ملت ایران که با هیچ کس تعارف ندارد یکپارچه بختیار را عامل بی اختیار می خواند و امواج خروشان انقلاب نشان داد که مرغکان توفان را یارای مقابله با آن نیست.
دست اندرکاران طرح تاریخ شفاهی هاروارد اسفند 62در پاریس یادمانده های بختیار را ضبط کردند که بعدها در ایران به چاپ رسید اما با این توضیح ناشر ایرانی که به جای «کلمات سخیف و به دور از ادب» علامت (...) گذاشته است که به نقد و بررسی آن می نشینیم.
اولین موضوعی که در خاطرات موجز آقای شاپور بختیار بیش از سایر مطالب خود نمایی می کند، اطلاعاتی است که آقای بختیار به عنوان عضو هیات اجرایی جبهه ملی در مورد این تشکیلات سیاسی ارائه می دهد.
جبهه ملی در جریان نهضت ملی شدن صنعت نفت ، آوازه ای یافت و حتی توجه بخشی از نیروهای مبارز مذهبی را نیز به خود جلب کرد، هرچند این شرایط چندان دوامی نیافت و علاوه بر مستقل شدن طیف مذهبی ها، حتی تشکیل جبهه ملی دوم و سوم نیز نتوانست از تجزیه شدنهای پی درپی این سازمان که منجر به انفعال و انزوای کامل آن شد، جلوگیری کند.
اطلاعات مفید
شاید بتوان توضیحات آقای بختیار را در این زمینه از جمله منابع مفید برای ریشه یابی وضعیتی دانست که بعد از نهضت ملی شدن صنعت نفت ، ملیون غیرمذهبی گرفتار آن شدند. البته ، اگر آقای بختیار خصومتهای شخصی خود را با آقایان سنجابی و فروهر به کنار می گذاشت یا دست کم در مقام بیان خاطرات خود از الفاظ غیرمودبانه علیه آنان کمتر بهره می گرفت ، نظرات وی در مورد به انزوا کشیده شدن جبهه ملی جدی تر گرفته می شد.
صرفنظر از چنین ضعفی ، اظهارات آقای بختیار را در مورد جبهه ملی می توان به 3دسته تقسیم کرد: 1-نوع عملکرد تشکیلات 2-ملاحظات و تنگناهای سیاسی 3-تعلقات اقتصادی حاکمیت «انحصارگرایی شدید تشکیلاتی» بر جبهه ملی از جمله ضعفهایی است که بختیار به عنوان مسوول مستقیم تشکیلات ، باوجود تلاش وافرش نمی تواند به توجیه آن بپردازد.
به عبارت روشنتر، عناصر معدودی این تشکیلات را در کنترل خود گرفته بودند و اجازه مشارکت و فعالیت در آن را به بهانه های گوناگون و به طرق مختلف ، از دیگران سلب می کردند تا بتوانند پیوسته از مزایای سیاسی آن بهره مند شوند. آقای ابوالحسن بنی صدر در کتاب خاطرات خود در این زمینه می گوید: «مصدق یک پیام فرستاده بود برای کنگره ، پیامش خیلی تند بود. الهیار صالح شب آن را گوش کرده بود و خیلی التماس کرد تا مصدق پیامش را تغییر داده بود. با این حال باز هم پیامش تند بود.
او گفته بود، درهای جبهه ملی را باز کنید. در کنگره بر سر پذیرفتن نهضت آزادی برخورد پیش آمد و همچنین نسبت به سیاست عمومی جبهه ملی».(کتاب «درس تجربه» خاطرات اولین رئیس جمهور ایران (ص76)
با وجود انتقاد شدید دکتر مصدق و دیگران از حاکمیت انحصاری افرادی انگشت شمار بر تشکیلات جبهه ملی ایران ، نه تنها هیچ گونه تغییری در این زمینه صورت نگرفت ، بلکه افرادی که چند دهه از نام مصدق برای خود دکانی ساخته بودند، بشدت به وی حمله ور شدند.
به عنوان نمونه آقای بختیار در خاطراتش می گوید: «...پس مقصودم این است که مرحوم مصدق راجع به جبهه ملی به علت همین موضوع و یک مقداری به علت این که خیال کرده بود سرپیری می خواهند او را کنار بگذارند {ناراضی بود} چون رهبر{ی} واقعی نهضت مقاومت ملی از 1332به بعد اصلا هیچ وقت با دکتر مصدق نبود که راجع به آنها ایراد بگیرد.»(ص78)
آقای بختیارحتی در پاسخ به توضیحات مصاحبه کننده که با استناد به نامه های دکتر مصدق ، جبهه را محل شور و اتخاذ تصمیمات هماهنگ کننده نمایندگان احزاب و سازمانها و سندیکاها عنوان می دارد و نه محل تجمع دوستانی که خودشان از یکدیگر دعوت کرده اند، می گوید: «ببینید چگونه؛ به بنده بفرمایید که چگونه؛ بنده خودم می روم، حالا فکر کنید که شاپور بختیار هم اسمم نیست و توی هیچ حزبی نبودم {و} هیچ وقت هم نبودم.
بنده هم می روم بیست نفر، سی نفر یا چهل نفر را جمع می کنم ومرامنامه ای مثل همه مرامنامه های دنیا، زیبا به شما می دهم که بنده نیرو دارم و می خواهم به شما ملحق بشوم. آخر این ترکیب هم که نمی شود.»(ص78)
حربه ای به نام حزب توده
البته نسبت به عدم رعایت اصول اولیه تشکیلات در جبهه ملی ، توجیهات متنوع و متفاوتی را از بختیار در این کتاب می توان سراغ گرفت که بعضا خواندنی ترند:« این مساله کاملا روشن بود که یک عده توده ای... اینها می خواستند که خودشان وارد {جبهه ملی} بشوند و از داخل {جبهه ملی} را منفجر کنند... و بعد تمام سعی سازمان امنیت و دستورات شاه در این برهه از زمان این بود که ثابت بکند که توی دانشجویان وسران جبهه ملی اشخاصی باسابقه توده ای هستند.
اینها توده ای هستند که این را ببرند جلوی امریکاییها بگذارند و بگویند«هان ،هان ببینید هر روز هم که نمی شود 28مرداد درست کرد. شما به دست خودتان کار را دارید خراب می کنید».من هم با علم به این موضوع سعی کردم که یک نفرشان را هم قبول نکنم.» (ص60)
استفاده از برچسب توده ای برای بستن راه ورود نمایندگان احزاب و دستجات مختلف به جبهه ملی ظاهرا کارایی موثری داشته است. هرچند بختیار به صراحت اعلام می دارد به عنوان مسوول تشکیلات حتی یک نفر از آنان را نپذیرفته است ، آقای بنی صدر در خاطرات خود مدعی است به رغم اختلاف نظر با آقای بختیار توانسته توده ای های مستقل را به عضویت جبهه ملی درآورد. کتاب «درس تجربه».(ص64)
البته این ادعای آقای بنی صدر را باید یک ژست سیاسی برای ارائه چهره ای آزاداندیش از خود تلقی کرد، زیرا علاوه بر اظهارات آقای بختیار، در مورد خلیل ملکی مستندات غیرقابل کتمانی وجود دارد که گروه ایشان در جبهه ملی پذیرفته نشد و به همین دلیل او به مظفر بقایی نزدیک شد. این واقعیت حتی از سوی بختیار نیز در این کتاب مورد تاکید قرار گرفته است.
بنابراین اظهارات آقای بنی صدر در مورد پذیرش چپهای مستقل نمی تواند هیچ گونه بهره ای از حقیقت برده باشد.آخرین نکته حائز اهمیت در زمینه چگونگی اداره تشکیلات جبهه ملی ، نحوه انتخاب نمایندگان جمعیت ها برای حضور در کادر رهبری آن یعنی همان افراد انگشت شمار مرکزیت است.
در این مورد، مصاحبه کننده با اشاره به انتقادات فراگیر موجود، از آقای بختیار می پرسد: «دانشجویان دانشگاه یک بخش عظیمی از فعالیت های جبهه ملی را تشکیل می دادند. گله و شکایتی که آنها دارند این است که رهبران جبهه ملی در رابطه با انتخاب نمایندگانشان با آنها به طرز دموکراتیک رفتار نکردند و به جای این که به آنها اجازه بدهند که نمایندگان خودشان را {خود} دانشجویان انتخاب بکنند {رهبران} جبهه ملی برای آنها نماینده انتخاب کردند. پاسخ جنابعالی به این گله دانشجویان چیست؛
بختیار پاسخ می دهد که این دو موضوع است : یکی انتخاب {نماینده} در شورای جبهه ملی که بنده عرض می کنم. یکی رفتار است که دموکراتیک بوده یا نبوده. من معتقد به یک ] evolutionتحول [ به سوی دموکراسی هستم. ما نمی توانستیم و من نمی خواهم از خودم دفاع بکنم چون من که تنها نبودم...» (ص59)
بنابراین ، قایل نبودن «حق انتخاب» حتی برای اقشار تحصیلکرده جامعه تا حدود زیادی فضای حاکم بر تشکیلات جبهه ملی را روشن می سازد. به طور قطع پژوهشگران تاریخ ما در آینده با چنین کلیدهایی خواهند توانست علل شکست سازمانی را که در یک مقطع از تاریخ مبارزات ملت ایران در کانون توجهات قرار گرفت ، بهتر ارزیابی کنند.
قضاوت مثبت پیرامون امریکا
نکته دومی که خاطرات آقای بختیار می تواند برای هر خواننده ای روشن سازد، ملاحظات و تنگناهای سیاسی این قبیل روشنفکران است.
برای نمونه آقای بختیار در مورد تحولات بعد از کودتای 28مرداد می گوید: «با آن روح آزادمنشی و با آن وضعیتی که در امریکا در سال 1960بود، آمدن کندی را ما جشن گرفتیم. خود من برای آمدن او میگساری ها کردم...و انصافا هم آقای امینی را در آن مدت به عنوان نخست وزیرتحمل کردند و هم باز به نظر بنده ، به شاه توصیه کردند که یک مقداری از این فشارهای مستمری که می آورد، کوتاه بیاید اقلا نسبت به عناصر ملی».(ص50)
یادآوری می کنیم که روح آزادمنشی مورداشاره ، دقیقا مربوط به چندسال پس از کودتای امریکا در ایران و همچنین ایامی است که ساواک توسط واشنگتن در ایران بنیانگذاری می شود و کندی ، یکی از عوامل باسابقه سیا را به عنوان نخست وزیر ایران تعیین می کند که حتی بختیار نیز نمی تواند اعمال سرکوبگرانه وی را پنهان دارد: «بالاخره اینجا ما رسیدیم به جریان سیاست امینی. من می توانم به شما بگویم که به نظر من پشت پرده نمی دانم ما بین خودش و امریکایی ها چه گذشت... ولی قبل از استعفا دادن تا توانست بعد از (demonstration تظاهرات) جلالیه ، نهضت ایران را کوبید.
اولا تمام ما رفتیم زندان ، در 30تیر. 600دانشجو... 600دانشجو و تمام ما بدون استثنا به تدریج زندان بودیم». (ص 55)
در آخرین فراز از این نوشتار، ضمن اشاره به برخی تناقض گویی های آقای بختیار پیرامون نامه وی به امام خمینی (ره)، امضای بیانیه هیات اجراییه جبهه ملی در محکومیت گرفتن فرمان از شاه و... نمی توانیم تاسف خود را از توهین ایشان به ملت ایران و «بی حیا و هرزه» خواندن چنین ملت بزرگی که با عزمی راسخ و بدون هیچ گونه پشتوانه مادی بساط استبداد داخلی و سلطه خارجی را برچید، ابراز نکنیم.
لذا برای اثبات این امر که چه افراد و کسانی لایق این معانی اند قبلا لازم است بدانیم که امریکایی ها در ایران قبل از انقلاب چه قدرت و نفوذی داشتند. در این زمینه ابتدا به ذکر قولی از آقای بختیار می پردازیم : «یک مرتبه من «هایزر» را در عمرم ندیدم. یک مرتبه با او تلفنی مکالمه نداشتم. یک مرتبه ، همان طوری که عرض کردم ، فقط به من گزارش دادند که همچین ژنرالی آمده است و من هم با پوزخند گفتم : مگر اینها کم بودند که این هم آمده است؛ این برای چه آمده است؛» (ص 126)
همچنین خاطرات بسیاری از درباریان گواه آن است که امریکایی ها بدون هیچ گونه هماهنگی با به اصطلاح دولت ایران وارد کشور می شدند و هر آن چه می خواستند می کردند. به عنوان نمونه خانم تاج الملوک گوشه ای از این واقعیت تلخ را بیان می دارد: "یک روز محمدرضا خیلی ناراحت بود.
به من گفت : مادر جان! مرده شور این سلطنت را ببرد که من شاه و فرمانده کل قوا هستم و بدون اطلاع من هواپیماهای ما را برده اند ویتنام. آن موقع جنگ ویتنام بود و امریکایی ها که از قدیم در ایران نیروی نظامی داشتند هروقت احتیاج پیدا می کردند از پایگاههای ایران و امکانات ایران با صلاحدید خود استفاده می کردند و حتی اگر احتیاج داشتند از هواپیماهای ما و یدکی های ما استفاده می کردند و برای پشتیبانی از نیروهای خودشان در ویتنام.
حالا بماند که چقدر سوخت مجانی می زدند و اصلا کل بنزین هواپیماها و سوخت کشتی هایشان را از ایران می بردند... همین ارتشبد نعمت الله نصیری که ما به او می گفتیم نعمت خرگردن! و یک گردن کلفتی مثل خر داشت (!) می آمد خدمت محمدرضا و گاهی من هم در این ملاقات ها بودم.
می گفت امریکایی ها فلان و فلان پرونده و فلان اطلاعات را خواسته اند. محمدرضا می گفت بدهید.» کتاب «ملکه مادر» خاطرات تاج الملوک ، (ص 387).
در قبال چنین اعمال و رفتاری که برای حاکمیت ملی هیچ گونه اعتباری باقی نمی گذارد آقای بختیار بالاترین انتقادی که در کتاب خاطرات خود از سیاست های امریکا در ایران می کند، تخریب عامدانه کشاورزی ایران است : «ما از آن روزی که این اصلاحات (اصلاحات 12گانه شاه که توسط امریکا دیکته شد) را کردیم هی محصول {کشاورزی} ما پایین آمد. هی پول نفت دادیم و هی گندم و نخود و لوبیای امریکایی خریدیم... لپه و نخود و لوبیا معنی ندارد که بخریم. چه شد که این طور شد؛ این اصلاحات دروغی بود»(ص81)
مشاهده می کنیم که حتی در این انتقاد هم آقای بختیار نمی گوید که دیکته کننده این اصلاحات به شاه چه قدرتی بود که طی آن وابستگی ایران به امریکا صد چندان شد.
بنابراین تعبیراتی چون "بی حیا و هرزه" بحق لایق کسانی است که حتی حاضر نیستند در خاطرات خود از ناقضان حقوق ملت ایران و چپاولگران ثروتهای این مرز و بوم یاد کنند.ما در این نقد بنا نداشتیم به موضعگیری های مستقیم و تحلیل های القایی مصاحبه کننده بپردازیم.
زیرا بی بهره بودن آنها از هرگونه دانش سیاسی برای هر محققی در اولین مراجعه روشن است. لذا تلاش عریان وی برای نسبت دادن انقلاب اسلامی به خواست امریکا حتی با استقبال آقای بختیار هم مواجه نمی شود، هرچند مصاحبه کننده برای حقنه کردن این کلام که تحلیل بخشی از بقایای پهلوی ها است - که به تحقق و شکل گیری هیچ چیز خارج از اراده نیروهای مسلط بر جهان قایل نیستند - دست به تحریف اظهارات سالیوان (آخرین سفیر امریکا در ایران) نیز می زند.
عباس سلیمی نمین 
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
