شهر‌ خوب، شهری با فضای سبز

در سال 1359 لایحه قانونی «حفظ و گسترش فضاهای سبز در شهرها» به این شرح به تصویب رسید: «...به منظور گسترش فضای سبز و جلوگیری از قطع بی‌رویه درختان، قطع هر نوع درخت در معابر، میادین، بزرگراه‌ها و پارک‌ها، باغ‌ها و محل‌هایی که به‌صورت باغ شناخته شوند در محدوده قانونی و حریم شهرها بدون اجازه شهرداری ممنوع اعلام می‌شود. »

از آنجا که توسعه شهری به عنوان شمشیری دولبه عمل می‌کند یعنی همزمان هم پیشرفت و خدمات را به ارمغان می‌آورد و هم در عین حال می‌تواند نظام زیستی را به شیوه‌های گوناگون مختل کند لذا مولفه‌هایی نظیر فضای سبز مورد نیاز است تا تعادل لازم را برقرار کند. فضای سبز مناسب در همه جای دنیا به عنوان اهرم موثر مهار اثرات سوء ناشی از شهرنشینی شناخته شده ‌است. نقش فضاهای سبز شهری به‌عنوان عامل تعدیل درجه‌حرارت، افزایش رطوبت نسبی، تلطیف هوا، جذب گردوغبار و کمک در کاهش بحران‌های ناشی از انواع آلاینده‌ها دیگر بر کسی پوشیده نیست؛ منتها پرسش اساسی این است که آیا فضاهای سبز شهری از نظر کمی و کیفی آن‌طور که باید جدی گرفته می‌شوند؟

کارشناسان سرانه فضای سبز شهری را در اغلب کلانشهرها پایین‌تر از حدنصاب توصیف می‌کنند و ضمنا هشدار می‌دهند که دخیل‌کردن جنگلکاری‌های برون‌شهری در سرانه فضای سبز درون‌شهری قابل‌قبول نیست. بیش از 10 سال پیش سرانه فضای سبز دو شهر تهران و پاریس تقریبا مشابه بود اما امروز پاریس سرانه فضای سبز خود را به 10 مترمربع ارتقا داده در حالی‌ که سرانه فضای سبز در برخی مناطق تهران به زیر یک مترمربع رسیده است. اهمیت و نقش فضاهای سبز شهری موید این واقعیت است که چرا حفاظت از عرصه‌های سبز موجود شهری ‌باید بیشتر از اینها جدی گرفته شود.

متولیان فضاهای سبز شهری

در حال حاضر هر یک از شهرداری‌ها به لحاظ عرفی و قانونی به‌عنوان سرپرست اصلی فضاهای سبز شهری شناخته می‌شوند و به فراخور آن، سازمان و تشکیلات متناسبی ایجاد کرده‌اند. در شهرهای بزرگ کشور از جمله تهران مشهد و اصفهان شهرداری‌ها به استناد ماده 84 قانون شهرداری‌ها، تشکیلاتی تحت عنوان «سازمان پارک‌ها و فضاهای سبز» را به‌وجود آورده‌اند.

یکی از داغ‌ترین و به‌روزترین طرح‌های سازمان پارک‌ها و فضای سبز شهرداری تهران و معاونت شهرداری تهران، طرح ساماندهی چنارهای خیابان ولی‌عصر است که کاشت هزار اصله درخت را در این محدوده به دنبال داشته است. آن طور که برخی منتقدان می‌گویند، متاسفانه با وجود نظرات کارشناسی و قول‌هایی که مبنی بر آبیاری قطره‌ای درختان تازه‌کاشت داده شده بود، هنوز هم آبیاری درختان جدید در محدوده نزدیک به میدان ونک هر چند روز یک‌بار و به صورت دستی توسط دبه‌های بزرگ آبی که کارگران شهرداری از جوی کنار دست پر می‌کنند، انجام می‌شود.

این در حالی است که کارشناسان از سوی دیگر نسبت به سیستم نورپردازی درختان این خیابان نیز انتقادهای جدی دارند و معتقدند که نورپردازی مداوم شبانه می‌تواند در طولانی‌مدت رشد و نمو درختان را مختل کند حتی اگر درختان به طور منظم آبیاری شوند یا حتی اگر آفت یا بیماری نیز نداشته باشند.

درختان خیابان چهارباغ اصفهان نیز ظاهرا مشکلات خاص خود را دارند. در خرداد امسال خبر قطع و جابه‌جایی تعدادی از درختان خیابان چهارباغ در محدوده کارگاهی متروی اصفهان نگرانی‌هایی را برانگیخت. کارشناسان این حوزه باور دارند که قطع و جابه‌جایی درختان فقط در صورت ضرورت و با ارائه نظرات تخصصی از جانب گیاه‌شناسان و متخصصان توجیه‌پذیر است زیرا درختان نه‌تنها واجد ارزش‌های زیست‌محیطی بلکه در عین حال واجد ارزش‌های قابل‌ملاحظه اقتصادی نیز هستند.

نقش فضای سبز در کاهش گردوغبار

یکی از دلایلی که امروز توفان‌های گردوغبار به‌راحتی کلانشهرها را می‌بلعند، کاهش بازدهی فضاهای سبز درون‌شهری و برون‌شهری است. افزایش تعداد دام و کاهش پوشش گیاهی طبیعی در حومه شهرها سبب می‌شود که دشت‌ها سریع‌تر از حد تصور خشک شوند، در چنین عرصه‌هایی ذرات گردوغبار حتی پیش از آن‌که بادی بوزد از زمین بلند می‌شود.

در سال 1982 ( 33 سال پیش) پژوهشگری به نام آلوئیز برناتسکی در یک مقاله تحقیقی به نام «تاثیر درختان و فضاهای سبز بر اقلیم شهر» نتیجه تحقیقات خود را در شهر فرانکفورت آلمان به این شرح بیان کرد: «یک فضای سبز کوچک شهری می‌تواند بین 3 تا 3.5 درجه سانتیگراد از دمای محیط بکاهد و ضمنا رطوبت نسبی را بین 5 تا 10 درصد افزایش دهد. در خیابان‌های درختکاری شده فرانکفورت تراکم ذرات گردوغبار 3000 و در خیابان‌های عاری از درخت10 تا 12هزار کرنل در لیتر است. درختکاری به فرض 600 فوت حتی قادر است گردوغبار را تا مرز 75 درصد تقلیل دهد.»

جایگاه نادیده گرفته‌شده فضای سبز

در قرن بیستم میلادی واژه‌ای به نام «معماری ارگانیک» از جانب شخصی به نام فرانک لوید رایت به جهان معرفی شد که هدف آن ایجاد هماهنگی میان طبیعت و سازه‌های دست بشر بود. پشت‌بام‌های سبز و عرصه‌های سبز موسوم به شهرهای جنگلی در سنگاپور، ساختمان دولتی سبز برلین، دهکده اکولوژیکی شهر لندن، پردیس‌های دانشگاهی سبز در انگلستان و اسپانیا نمادهای بارز این ایده در شهرسازی مدرن هستند که فاکتور تاثیرگذار همه آنها استفاده از فضای سبز در جایگاه واقعی خود یعنی زندگی روزمره بشر است. لازم به یادآوری است که معماری بومی ایرانی نیز واجد تدابیری از جمله کارایی موثر فضاهای سبز است. با این وجود واقعیت‌های ملموس کلانشهرهای امروز به‌وضوح نشان می‌دهد که مالکیت خصوصی، پراکندگی فضاهای سبز و ریزدانه بودن آنها موجب شده اغلب شبکه‌های فضای سبز شهری فاقد پایداری و کارایی لازم باشند. ضرورت توجه هرچه بیشتر به فضاهای سبز باقیمانده شهری و پارک‌ها چه از نظر زیست‌محیطی و چه از نظر شهرسازی هم به لحاظ فیزیکی و هم به لحاظ ابعاد اجتماعی یک امر مسلم است. نقش مکمل تفریحی و آموزشی این فضاها ایجاب می‌کند تا حد امکان بر فرهنگ‌سازی حفاظت از فضاهای سبز شهری تاکید بیشتری شود. تشویق مردم به نگهداری از گونه‌های گیاهی آپارتمانی و ایجاد پشت‌بام‌های سبز به منظور جلوگیری از تشدید هرچه بیشتر درجه‌‌ حرارت شهرها یکی از راهکارهای موثر در این زمینه است. با وجود این مدیریت مثبت و موثر متولیان امر فضای سبز و اولویت‌بندی بودجه جهت تامین منابع مالی لازم برای خرید زمین‌ها و عرصه‌هایی که با کمبود فضای سبز مواجه هستند، شاید به‌نوعی از اولویت بیشتری برخوردار باشد تا حداقل لکه‌های سبز به‌جامانده شهری بتوانند انسجام و پایداری خود را حفظ کنند.

فضای سبز شهری فعال چیست؟

فضای سبز به عنوان جزیی از بافت شهر و نیز بخشی از خدمات شهری نمی‌تواند و نباید جدا از نیازهای جامعه شهری باشد . ‌ از دیدگاه زیست‌محیطی فضای سبز شهری این‌طور تعریف می‌شود: فضایی که بتواند ادامه‌دهنده بازدهی‌های اکولوژیک باشد یعنی بتواند شرایط بیوکلیماتیک را بهبود بخشد، باعث کاهش آلودگی هوا شود، بر چرخه آب در محیط‌زیست شهری تاثیر مثبت داشته باشد، کیفیت آب‌های زیرزمینی را بهبود بخشد، نفوذپذیری خاک را افزایش دهد و نقش موثری در کاهش آلودگی هوا داشته باشد.

فرناز حیدری - جام جم