داستان یک استخوان دردناک

همه ما کمابیش با کلمه آرتروز آشنا هستیم و اگر خودمان هم آثار دردناک این بیماری را تحمل نکرده باشیم ، حتما در اطرافیانمان نشانه های آن را دیده ایم. درد در مفاصل استخوانی ، از شایع ترین بیماری هایی است

کد خبر: ۸۳۶۰۲

که معمولا با بالا رفتن سن افراد، اجتناب ناپذیر می شود.
تا جایی که در سنین بالا تقریبا نمی توان کسی را یافت که از درد مفاصل ننالد. شاید به همین علت است که آرتروز، همچنان موضوع تحقیقات بسیاری از محققان قرار دارد و هر روزه با پیشرفت علم ، راه رسیدن به درمان قطعی آن نزدیک و نزدیک تر می شود.
با هم نگاهی داریم به این بیماری و پیشرفت های اخیر پژوهشگران برای رسیدن به انتهای این راه.آرتروز یک بیماری مفصلی است که در آن غضروف مفصلی با آسیب دیدن تخریب می شود و با تغییرات استخوان نزدیک مفصل ، برجستگی های کوچک استخوانی به نام استئوفیت در اطراف مفصل به وجود می آید.
به همین دلیل بعضی مردم به این بیماری ساییدگی مفصل هم می گویند. نام دیگر آرتروز، استئوآرتریت است. آرتروز شایع ترین بیماری مفصلی است. این بیماری هم مردان و هم زنان را مبتلا می کند.
آرتریت در دهه دوم و سوم زندگی شروع می شود و در 70سالگی همه افراد کمابیش دچار این بیماری می شوند. در 40سالگی تقریبا همه افراد جامعه تغییرات آرتروز را در مفاصل خود دارند، ولی بیشتر آنها علامت خاصی احساس نمی کنند و تعداد نسبتا کمی دچار علائم آرتروز هستند.

علایم آرتروز
بیماری آرتروز شروعی تدریجی و سیری پیشرونده دارد و سال به سال شدیدتر می شود. اولین علامت آرتروز، درد مفصل است.
این درد با فعالیت بدنی بدتر شده و با استراحت بهتر می شود. هنگام بیدار شدن از خواب ، بیمار احساس می کند مفاصل او سفت شده اند و پس از 5تا 10دقیقه این حالت از میان می رود.
با پیشرفت بیماری آرتروز، به مرور زمان دامنه حرکات مفصل گرفتار کم و کمتر می شود و ممکن است مفصل خشک و بی حرکت (انگیلوز) شود؛ البته فیزیوتراپی می تواند این حالت انگیلوز و محدودیت حرکات را پیشگیری و درمان کند.
گاهی مایع در مفصل مبتلا به آرتروز تجمع پیدا می کند.آرتروز ستون فقرات ممکن است به نخاع یا اعصاب نخاعی فشار وارد کند و مشکلاتی را برای بیمار به وجود آورد.
با وجود آسان بودن تشخیص این بیماری ، هنوز درمانی قطعی برای آن پیدا نشده و دانشمندان همچنان در تلاشند تا بتوانند با بررسی های بیشتر به روشهای درمانی برای این بیماری دست پیدا کنند.
یکی از روشهای محققان برای دستیابی به چگونگی و تشخیص مرحله پیشرفت این بیماری بررسی ساختار فیزیکی استخوان دچار آرتروز و مقایسه آن با استخوان سالم است.

استخوان از لحاظ مکانیکی
مهندس گلناز صمدی راد، کارشناس ارشد بیومکانیک از دانشگاه ایمپریال کالج لندن درباره ویژگی های مکانیکی استخوان می گوید: ساختمان داخلی استخوان از ستون هایی تشکیل شده که به طریق شطرنجی نسبتا منظمی کنار هم قرار گرفته اند (cancellous or trabecular bone) هر چه به مغز استخوان نزدیک می شویم ، فضای خالی بین خلل و فرج بزرگتر می شود، ولی اطراف مرز بیرونی استخوان ، فضای خالی کمتر شده و در نهایت به یک لایه خیلی فشرده با جرم حجمی بالا ختم می شود.(cortical bone) استخوان سالم از 4/17درصد آب ، 3/28 درصد مواد آلی و 3/54درصد هم مواد معدنی تشکیل شده است.در واقع ویژگی های ذکر شده به عواملی فیزیکی نیز وابسته است.
هم شکل ظاهری و هم ساختار داخلی استخوان بر اثر محرکهای فیزیکی و چگونگی استفاده از استخوان تفاوت می کند؛ به عنوان مثال ضخامت استخوان دست راست آدمهای راست دست ، معمولا از استخوان دست چپ بیشتر است.
در افراد مسن در اثر استفاده کمتر از استخوان ، ستون های داخلی نازکتر می شوند و گاهی از بین می روند، بنابراین این افراد دچار پوکی استخوان می شوند.

ساختار استخوان آسیب دیده
در استخوانی که دچار آرتروز شده باشد، تغییرات زیادی از نظر ساختار ظاهری اتفاق می افتد. به مرور مفاصل از میان می روند، در پوسته فشرده بیرونی ، تورم های نهان تر به وجود می آید و رشد بی رویه سرعت می گیرد و در ساختمان اسفنجی (trabecualr bone) ستون های تشکیل دهنده ، ضخیم تر می شوند.
مهندس صمدی راد، تاثیرات این تفاوت را بر ویژگی های مکانیکی استخوان این گونه برمی شمارد: تغییرات ظاهری و ساختاری در واقع به صورت همزمان انجام می شود و بر اثر از میان رفتن مفاصل و پیشرفت بیماری آرتروز، تغییراتی در خصوصیات مکانیکی استخوان نیز ظاهر می شود.
حجم آب تشکیل دهنده استخوان به 6/23 درصد افزایش می یابد و همچنین مواد معدنی به 2/47 درصد کاهش پیدا می کند.
جرم حجمی ماده تشکیل دهنده استخوان هم از حدود 9/1گرم سانتی متر به 7/1 گرم سانتی متر کاهش می یابد. بنابراین اگرچه در مجموع ، استخوان از نظر کمیتی افزایش می یابد، ولی در کیفیت ، ضعیف تر شده است.
هدف من از این تحقیقات و بررسی ساختار مکانیکی استخوان به عنوان تز دانشگاهیم این بوده که با پیدا کردن خواص مکانیکی استخوان ، در هر مرحله از پیشرفت بیماری ، روند خاصی از این تغییرات به دست آید که بتواند به پزشکان در تجویز دارو کمک کند.
کار اصلی من در واقع ساختن مدلهای رایانه ای از نمونه های سی تی اسکن موجود برای تحلیل مکانیکی ساختمان داخلی استخوان بوده است.
متاسفانه به دلیل کمبود نمونه های موجود، هنوز نتیجه تحقیقات از نظر آماری اعتبار لازم را ندارد. خوشبختانه چندین دانشجو تحقیقات را ادامه می دهند و امیدواریم بزودی بتوانیم شاهد نتیجه های درمانی آن هم باشیم.

ژن درمانی ، پیشنهاد جدید محققان
یکی دیگر از روشهای پیشنهادی دانشمدان برای درمان آرتروز، ژن درمانی است.
پژوهشگران می گویند ژن درمانی ، توان بالقوه ای برای معالجه آرتروز روماتیسمی دارد. دانشمندان طی یک رشته آزمایش نشان داده اند امکان معرفی یک ژن تازه به بدن برای متوقف کردن التهاب در مفاصل متورم به شیوه ای ایمن وجود دارد.
گروهی از محققان دانشگاه پیتزبورگ سلولهای اصلاح شده ژنتیکی را به بند انگشت (در ناحیه پنجه) 9 بیمار مبتلا به ورم مفاصل تزریق کردند که نتایج امیدوارکننده ای به دنبال داشت؛ البته این گروه معتقدند آزمایش انجام شده ، یک آزمایش مقدماتی برای محک زدن این شیوه بوده و روشن شدن این موضوع که آیا این تکنیک در عمل موثر خواهد بود یا خیر، نیازمند مطالعات بسیار بیشتری است.
سلولهای اصلاح شده پس از یک هفته از بدن بیماران که جملگی زن بودند خارج شد تا برای جایگزین کردن مفاصل بند انگشت تحت عمل جراحی قرار گیرند. با این حال به گزارش بی.بی.سی این یافته ها ممکن است کمکی باشد برای رفع نگرانی از ایمن بودن ژن درمانی که در جریان دیگر آزمایش ها مطرح شده بود.

انتقال ویروس
تیم دانشگاه پیتزبورگ برای این تحقیقات از یک ویروس فعال نشده برای معرفی ژن اصلاح شده به داخل سلول بیمار استفاده کرده که همین تکنیک به وسیله تیمی از دانشمندان فرانسوی که در جستجوی راهی برای معالجه ازکارافتادگی حاد سیستم ایمنی بدن بودند به کار گرفته شده است ؛ اما 3کودک که در مطالعه فرانسوی ها شرکت کرده بودند متعاقبا به سرطان خون مبتلا شدند که باعث بروز تردیدهایی در مورد ایمنی این شیوه شد.
به همین علت ، تیم محققان پیتزبورگ بیماران را برای مدت 5سال از نزدیک تحت نظر قرار دادند، اما هیچ نشانه ای از عوارض منفی معالجه در آنها نیافتند؛ البته آنها اذعان کردند از یک ژن متفاوت استفاده کرده و در مقایسه با تیم دانشمندان فرانسوی هدف متفاوتی را دنبال می کرده اند، اما استدلال می کنند یافته های آنها نشان می دهد شیوه ژن درمانی برای آرتروز رماتیسمی تکنیکی ایمن است.
در آرتروز رماتیسمی ، 2دسته از سلولهای سیستم ایمنی بدن به نام مایکروفیج و لیمفوسایت ، روکش مفاصل را اشغال می کنند. این سلولها، پروتئینی به نام سایتوکین تولید می کنند که به سلولهای سینوویا که روکش مفاصل را تشکیل می دهد چسبیده و باعث ترشح ماده ای می شود که به التهاب می انجامد.
تیم محققان دانشگاه پیتزبورگ یک ژن را به گونه ای اصلاح کرده اند که از طریق جلوگیری از چسبیدن سایتوکین به سلولهای سینوویا، توانایی بالقوه برای مسدود کردن این فرآیند را داشته باشد.
از آنجا که نگرانی های عمده آنها ایمنی بدن بیمار بوده، این ژن را به سلولهایی تزریق کردند که از بدن بیماران استخراج شده بود. بعلاوه این سلولها چند هفته بعد و پس از انجام آزمایش هایی برای مشخص شدن تاثیر این معالجه ، به مفاصل بیماران تزریق شدند.
آزمایش ها نشان داد خوشه های سلولی حاوی این ژن در سطح لایه سینوویا ظاهر شدند و میزان بسیار کمتری مواد التهاب آور تولید کردند. پژوهشگران امیدوارند بتوانند طی آزمایش های تازه ژنهای اصلاح شده را مستقیم به مفاصل متورم تزریق کنند.
السا بوسوورت ، از انجمن ملی آرتروز روماتیسمی بریتانیا درباره این شیوه درمانی می گوید: ژن درمانی تحولی عظیم است ؛ اما باید آگاه باشیم که دانشمندان فاصله بسیار زیادی با کشف یک درمان ایمن و قابل دسترسی برای بیماران دارند.
دکتر مادلین دوی ، از گروه مبارزه تحقیقات آرتروز نیزمعتقد است حل شدن مشکلات مربوط به ایمنی ژن درمانی سالها زمان برده است ، اما این تحقیقات، پیشرفت کاملا امیدوارکننده ای به نظر می رسد که خبر خیلی خوبی برای بیماران مبتلا به آرتروز است.