در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
آنچه باید درباره شهابسنگها بدانیم
یکی از پرسشهای مهم بشر همواره این بوده که زمین، ماه و به طور کلی، منظومه شمسی چطور به وجود آمده است. برای پاسخ به این سوال، دو گروه از محققان فعالیت میکنند. دسته اول، اخترشناسان هستند که روی سیارههای خارج از منظومه شمسی (سیارههای فراخورشیدی) مطالعه و با اطلاعات حاصل از آن درباره منظومه خودمان نتیجهگیری میکنند.
دسته دوم شهابسنگشناسان هستند که به جای کار روی نور دریافت شده از طریق تلسکوپ، روی نمونهای از سنگهای فرازمینی مطالعه میکنند. شهابسنگها قطعاتی است که از آغاز تشکیل منظومه شمسی تقریبا بدون تغییر مانده و اطلاعات جالب توجهی از نخستین روزهای تشکیل منظومه شمسی و سیارهها در دل خود دارد در حالی که سنگهای زمینی به علت بزرگ و فعال بودن سیاره ما از نظر زمینشناسی و قرار داشتن در معرض آب و اکسیژن جو مدام دچار تغییر و تحول میشود. این اتفاق در سیارکها که مولد شهابسنگهاست، نمیافتد و در نتیجه این شهابسنگها تقریبا از 5/4 میلیارد سال پیش بدون تغییر مانده است. واقعیت این است که سنگی شبیه شهابسنگها در زمین پیدا نمیشود. شهابسنگها آخرین بازماندههای ذرات و بلوکهای سازنده سیارهها از ابر اولیهای بوده که منظومه شمسی را تشکیل داده است. تا امروز، اطلاعات زیادی از ترکیب شیمیایی ابر اولیه سازنده منظومه شمسی و دما و ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی آن، از راه مطالعه شهابسنگها به دست آمده است. اگر بخواهیم بدانیم، داستان پیدایش آب در منظومه شمسی و سیاره زمین چه بوده و چرا این حجم از آب برخلاف دیگر سیارهها در اقیانوسهای زمین وجود دارد، باز هم لازم است شهابسنگها را مطالعه کنیم.
نامگذاری شهابسنگها
تا به حال بیش از صد هزار نمونه شهابسنگ از مناطق مختلف زمین جمعآوری شده است. بسیاری از شهابسنگها پس از کشف توسط یابندگان یا دلالها قطعه قطعه و جداگانه نامگذاری و ثبت شده است. از طرف دیگر، اغلب شهابسنگها پس از ورود به جو زمین، در اثر حرارت ناشی از اصطکاک با جو زمین تکهتکه میشود. کمیته نامگذاری در انجمن بینالمللی شهابسنگشناسی با توجه به نام نزدیکترین محلی که شهابسنگ در آن پیدا شده، این سنگها را نامگذاری میکند. از این رو معمولا شهابسنگها نام شهر، روستا یا کوه و دشت نزدیک محل کشفشان را بر خود دارد. در این میان، شهابسنگهای زیادی هم هستند که مردم محلی پیدا میکنند و در صورتی که به مراکز دانشگاهی ارجاع ندهند، آن سنگها بیهویت و ناشناس میماند و رو به نابودی میرود.
بزرگترین شهابسنگ ایران و جهان چه اندازهای دارد؟
شهابسنگ هوبا (Hoba) در کشور نامیبیا در آفریقا با وزن بیش از 60 تن بزرگترین شهابسنگ شناخته شده در جهان بوده که از نوع شهابسنگهای آهنی است. شهابسنگ چلیابینسک که 27 بهمن 1391 در روسیه سقوط کرد نیز بسیار بزرگ بوده است، به گونهای که بزرگترین قطعه پیدا شدهاش 570 کیلوگرم وزن داشته است. در ایران بزرگترین نمونه شهابسنگ ثبت شده، شهابسنگ ورامین به وزن 54 کیلوگرم است که در کاخ موزه گلستان در معرض بازدید مردم قرار دارد. البته زمان ناصرالدین شاه قاجار، قطعه کوچکی از آن به درخواست هنری وارد، پژوهشگر آمریکایی جدا شد و به خارج از کشور انتقال یافت. بعدها همان قطعه به چند قطعه دیگر تقسیم شد و قطعات شهابسنگ ورامین ـ بجز قطعه اصلی 48.8 کیلوگرمی در ایران ـ در 18 موزه جهان به نمایش گذاشته شده است.
شهابسنگها را چطور و کجا پیدا میکنند؟
به دو روش شهابسنگها را پیدا میکنند؛یکی این که برخورد شهابسنگ با زمین در منطقهای رخ میدهد و عدهای سقوط آن را میبینند که پدیده نادری است، اما پیدا کردن قطعات آن نسبتا آسانتر است. روش دوم این است که به دنبال شهابسنگهایی باشیم که در سالهای گذشته در مناطق خالی از سکنه سقوط کرده است. این شهابسنگها ممکن است دهها، صدها و حتی هزاران سال در معرض آب و اکسیژن جو زمین بوده باشد و در نتیجه، آهن خالص موجود در آنها شروع
به زنگ زدن و پوسیدن میکند. اگر جایی باشد که آب و رطوبت کمتری وجود داشته باشد تا نرخ پوسیدن شهابسنگها پایینتر باشد و از مناطقی با فعالیت زمینشناسی شدید فاصله داشته باشد، احتمال پیدا کردن نمونههای خوب بالاتر خواهد بود. از این رو میتوان بیابانها را بهترین مکان برای پیداکردن شهابسنگها دانست.
اگر روزی شهابسنگ پیدا کردید
اگر شهابسنگی پیدا کردید، بهتر است قبل از دستکاری سنگ، از آن عکس بگیرید. نشانی و طول و عرض جغرافیایی محل سقوط سنگ را مشخص کنید. از شستن و دستکاری سنگ خودداری کنید و آن را در بستهای مناسب قرار دهید. سپس با مجله نجوم، گروه زمینشناسی دانشگاه تهران یا صفحه فارسی پروژه مشترک مرکز مطالعات و آموزش علوم زمین با دانشگاه تهران به نشانی اینترنتی https://www.cerege.fr/spip.php?article475 تماس بگیرید تا پژوهشگران پس از دریافت دستکم 20 گرم از نمونه، در اسرع وقت مطالعات را آغاز کنند.
از آنجا که شهابسنگها با سرعت بسیار زیاد از فضا وارد جو زمین میشود، بر اثر شدت گرمای حاصل از اصطکاک با جو زمین پوسته سوخته و نازک و سیاه رنگی پیدا میکند. بعلاوه معمولا شهابسنگها به علت وجود آهن در خود چگالی زیادی دارد و نسبت به سنگهای هم اندازه خود سنگینتر است. برخی میگویند، اگر آهنربا را نزدیک شهابسنگ نگه دارید، یکدیگر را جذب میکند. این در حالی است که به علت قرار گرفتن در معرض میدان مغناطیسی آهنربا، اطلاعات موجود در سنگ از بین میرود، زیرا یکی از مطالعات مهمی که روی شهابسنگها انجام میشود، بررسی خاصیت مغناطیسی آن است و وقتی شما سنگ را در معرض میدان مغناطیسی آهنربا قرار میدهید، بخشی از خاصیت مغناطیسی آن مختل میشود و اندازهگیری بعدی دادههای نادرست خواهد بود.
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
