کاریکاتور ایرانی تلنگر می خواهد

سید مسعود شجاعی طباطبایی قبل از آن که دبیر یک دوسالانه بین المللی کاریکاتور باشد، یا آن که رئیس خانه کاریکاتور ایران باشد و یا دارای هزار عنوان کوچک و بزرگ ، تنها یک عنوان را یدک می کشد؛ کاریکاتوریست.

کد خبر: ۸۱۷۳۲

خودش هم اذعان دارد وقتی زنگ پایان نخستین دوسالانه کاریکاتور تهران به صدا درآمد، هیچ گاه فکر نمی کرد این دو سالانه راهی هفت دوره ای طی کند؛ مسیری که امروزه آن را در زمره معتبرترین دوسالانه های کاریکاتور جهان قرار داده است.
این گفتگو قرار است تنها به این دلیل منتشر شود که تفاوت دوسالانه هفتم را با دوره های قبلی آن بدانیم. بدون شک شنیدن جزییات دوسالانه ای که با اما و اگرهای بسیاری رخت برگزاری برخود پوشیده است ، برای اهالی هنر جالب خواهد بود... بهتر است بدانید که این دوسالانه در دوره ای اصلا قرار نبود برگزار شود.

دوسالانه های هنری در ایران همیشه با یک تناقض صفر تا صدی همراه بوده است ؛ گاه بسادگی هر چه تمام تر شکل گرفته و گاه تا آخرین لحظات حتی امکان برگزاری آن دوسالانه نیز زیرسوال رفته است ؛ دو سالانه هفتم کاریکاتور تهران در کدام یک از این گروهها قرار گرفت؛
درست است ، در مقطعی احتمال آن رفت که دوسالانه هفتم کاریکاتور تهران شاید برگزار نشود؛ اما تلاش گروهی مسوولان برگزار کننده این دوسالانه که از ابتدای آبان ماه سال گذشته به فعالیت پرداخته بودند، نتیجه داد تا این دوسالانه برگزار شود.
مسائل مختلفی نیز در این مدت به برگزار نشدن این دوسالانه دامن می زدند که درصدر آنها می توان به مشکلات مالی اشاره کرد. خوشبختانه الان این موضوع را می شود این طور مطرح کرد که دوسالانه در موفق ترین شکل برپایی یک دوسالانه بین المللی برگزار شده است و هیچ حاشیه ای را به دنبال نمی کشد.

ما در دو سالانه کاریکاتور تهران شاهد نوعی «تابوشکنی » در زمینه انتخاب دبیر دوسالانه هستیم؛ دموکراتیک و با رای تمامی کاریکاتوریست ها. چطور این ایده به ذهن مسوولان برگزار کننده رسید.
اواخر مهرماه سال گذشته وقتی 120کاریکاتوریست حرفه ای از سراسر ایران در موزه هنرهای معاصر جمع شدند، اتفاقی باور نکردنی در زمینه حضور کاریکاتوریست های برجسته کشورمان برای مشارکت در یک رویداد جمعی در حال رخ دادن بود.
در این میان از افرادی دعوت به عمل آمد که تنها در شهرستان ها و محلهای سکونت خویش به صورت فعال و حرفه ای به این هنر می پرداختند از میان این جمع 6نفر نامزد انتخاب دبیری این دو سالانه شدند، که سیستمی نوین و ابتکاری در زمینه انتخاب دبیر این دو سالانه بین المللی به شمار می رفت.
انتخاب دبیر دو سالانه به این شکل که رسمی نامعمول اما مناسب در ایران به شمار می رود این حسن را داشت تا اگر قرار است رویدادی هنری برگزار شود، گمان آن نرود که برگزاری دو سالانه همیشه در انحصار گروهی خاص است ، بلکه به صورت کاملا دموکراتیک صورت می گیرد.

می گویند دو سالانه هفتم کاریکاتور تهران شیوه ای جدید در انجام برنامه های خود از آغاز اعلام فراخوان آثار تا روز افتتاحیه دنبال کرده است ؛ این گفته در حد یک شعار باقی مانده یا شکل عملی به خود گرفته است؛
این دو سالانه یک عنوان نخستین دیگر را نیز دنبال می کند و آن بحث مدیریت و کنترل پروژه است که برای اولین بار در این دو سالانه مطرح شده است.
به این ترتیب که از ابتدا اعلام فراخوان و تمامی امور از جمله اعتبارات مالی ، زمانبندی و ایجاد ارتباطات لازم به شکلی دقیق تعریف و برنامه ریزی شد و نقش تک تک اعضای برگزارکننده در این دو سالانه از ابتدا تا انتها مشخص شد بنابراین هر کس موظف بود تا ریزترین و جزیی ترین وظایف خویش را تا انتهای برگزاری دو سالانه به نحو احسن انجام دهد تا طبق بحث مطرح شده ، مدیریت و کنترل پروژه انجام پذیرد.

چرا سالمندان ؛ و چرا دو سالانه کاریکاتوری با ابعاد بین المللی باید موضوع سالمندان را برای خود برگزیند. دوستی می گفت : مگر به سالمندان باید خندید؛ دبیر دو سالانه هفتم کاریکاتور در این باره چه می گوید.
بحث انتخاب موضوع دو سالانه موضوع مهمی بود که از ابتدا در جلسات نخستین مسوولان اجرایی در مورد آن بحث شد. سالمند موضوعی بود که تاکنون هیچ جشنواره بین المللی به آن نپرداخته بود. اما پرداختن به این موضوع با توجه به شرایط خاص سالمندان راه رفتن روی لبه تیغ به شمار می رفت.
تلاقی روز سالمند با ایام برگزاری این دو سالانه نیز یکی دیگر از دلایل انتخاب این موضوع است. اما از دیگر سو شاید بهتر باشد تعریف کاریکاتور را از زبان ایراندخت محصص که در حاشیه برگزاری این دو سالانه هنری همراه غلامحسین لطیفی به عنوان پیشکسوت کاریکاتور مورد تقدیر قرار گرفت دوباره مرور کنیم.
به عقیده وی کاریکاتور یعنی طنز تصویری ، نه هجو، نه هزل و نه فکاهی. غالب آثار مربوط به سالمندان ارائه شده به این دوسالانه نگاهی انسانی را یدک می کشند، فقط برخی آثار نگاه تلخی دارند که عموما کاریکاتوریست های کشورمان آنها را خلق کرده اند، که علت آن شان و احترامی است که ما نسبت به کشورهای غربی برای سالمندان قائلیم.
حتی در این میان کاریکاتوریست هایی که حرمت را شکسته بودند، از گردونه مسابقه حذف شدند و کارهایی که نگاه انسانی داشتند برگزیده شدند.

تفاوت نگاه کاریکاتوریست ایرانی و غیرایرانی به سالمندان چگونه نمود پیدا کرده بود؛
کاریکاتوریست های ایرانی عموما آثاری ارائه کرده بودند که با ظرافت طبع ، موضوع هتک حرمت سالمندان را ناپسند شمرده اند که این موضوع به فرهنگ اسلامی و ایرانی ما برمی گردد.
اما هنرمندان غربی نگاهی عادی دارند و حتی تلخی نگاهشان نسبت به سالمندان ، تلخی نگاه هنرمندان ما را ندارد، حتما خنده ای هم در بطن کارهایشان پیداست.

هدف دیگری غیر از برگزاری صرف یک دوسالانه در پس این رویداد وجود داشت. این یک سوال نیست حتی می توانید با یک بله و یا خیر به آن پاسخ دهید.
می خواستیم در گوشه ای از فضای متلاطم هنر ایران صدایی بلند شود که کاریکاتور وجود دارد. کاریکاتور هم یکی از رشته های هنر تجسمی در ایران است. رشته ای که توانسته در عرصه های بین المللی موفقیت های بسیاری کسب کند؛ اما توجه کمی به آن شده است.
ببینید در دوسالانه اول در کاتالوگ فقط نام 11کاریکاتوریست ایرانی بوده است که این موضوع در دوسالانه پنجم تا هفتم به سهم 85درصدی هنرمندان ایرانی به حضور موفق و همطراز با کاریکاتوریست های برجسته بین المللی انجامیده است.
باید قبول کرد کاریکاتور ایران بضاعت بسیاری دارد. دوسالانه هفتم به نظر من یک صدای نهیب است که به حضور کاریکاتور در جنبه های مختلف زندگی ایرانی برمی گردد.
اما وقتی می بینیم که اکسپوی فروش آثار هنری در ایران برگزار می شود و از هیچ کاریکاتوریستی دعوت نمی شود، یعنی این که کاریکاتور هنوز برای ما مهم نشده است. حتی نزد ارباب هنر نیز این موضوع جدی گرفته نمی شود.

سیدمسعود شجاعی طباطبایی در گفتگوهای مختلف همیشه از ضعف حضور کاریکاتور در مطبوعات ایران سخن گفته است. برای آخرین سوال ؛ آقا سید کاریکاتور مطبوعاتی در ایران به کجا می رسد؛
باید نگاه اربابان جراید و رسانه ها کلا تغییر یابد. نگاه بسته ای نسبت به کاریکاتور وجود دارد، حتی این موضوع در رسانه هایی که ادعای روشنفکری نیز دارند به وفور دیده می شود.
کاریکاتوریست در غرب تنها یک هنرمند نیست بلکه یک فیلسوف است که کار هنری می کند و مطبوعات و رسانه ها نیز مجال این فعالیت را برای وی فراهم می کند. متاسفانه کاریکاتور در ایران همطراز با دیگر رشته های هنری بالا نرفته است و این موضوع که کاریکاتور در ایران هنوز حرفه ای نیست ، هم یک واقعیت است.
دوسالانه کاریکاتور هم باید یک صدای اعتراض باشد، اعتراض برای اظهار وجود هنرمندان این رشته که می خواهند حرفه ای به فعالیت بپردازند.
جایگاه کاریکاتور، مطبوعات است یعنی همان مطبوعاتی که اجازه چاپ مطلبی درخصوص دوسالانه های کاریکاتور را می دهند؛ اما اجازه چاپ یک کاریکاتور مطبوعاتی را نه.