اینترنت به شرط تعلق

به خاطر دارید که فکر می‌کردیم کامپیوترها باعث می‌شوند از وقتمان استفاده‌ بیشتری بکنیم؟ حالا اوضاع درست برعکس شده... اینترنت هم فقط راه‌های بیشتری در اختیارمان می‌گذارد که هیچ کاری نکنیم.» این سطور، مَطلع یادداشتی از دنیل لیونز، مسئول وقت نشریه‌ نیوزویک است که توسط کاوه شجاعی در سال ۸۹ به فارسی برگردانده شده است. لیونز پنج سال پیش نکاتی را در باب ویژگی شبکه‌های مجازی عنوان کرده که امروزه بشدت مبتلابه وضع جامعه‌ ماست. این یادداشت قابل تامل، که البته رویکردی بدبینانه یا شاید واقع‌بینانه به فناوری‌ دارد، نقش تکنولوژی‌های ارتباطی امروز را در به محاق رفتن تفکر اصیل یادآور می‌شود و ماشینی شدن حیات انسانی را به عنوان مبدأ انحراف از مسیر فضائل راستین مورد انتقاد قرار می‌دهد.

فکر یا پردازش؟

لیونز در بیان چرایی ادعای مطرح شده در مطلع یادداشت خود، تصریح می‌کند که ما در جهان امروز بیشتر از همیشه اطلاعات در اختیار داریم. اصلا ما نمی‌توانیم از شر اطلاعات خلاص شویم؛ هوایی که در آن نفـس می‌کشیم پر است از سیگنال‌ها و صفر و یک‌ها. کامپیوترها همه‌جا هستند، روی میزهایمان و در جیب‌هایمان. حتی در کافی‌شاپ هم از کامپیوتر دور نیستیم. لیونز نتیجه این وضع را تنزل قوای ادراکی عنوان می‌کند و می‌گوید: «من حس می‌کنم ما احمق‌تر و احمق‌تر می‌شویم. ما امروز نسبت به نسل قبلی کمتر چیز می‌دانیم. ما به فروشگاه‌های اپل مثل قفسه‌ کتابفروشی نگاه می‌کنیم. یا راه می‌رویم و به صفحه کوچک تلفن همراهمان زل زده‌ایم. و البته سرمان خیلی شلوغ است. ما ایمیل‌هایمان را می‌خوانیم، وبلاگ می‌نویسیم و جواب وبلاگ‌های دیگر را می‌دهیم. برنامه دانلود می‌کنیم و تصـویر آپلود می‌کنیم. وضع روحی‌مان را در فیس‌بوک می‌نویسیم و اخباری را که دوستانمان در آنجا به اشتراک گذاشته‌اند می‌خوانیم و به همه‌ دنیا می‌گوییم که از این خبر خوشمان آمده یا نه و واقعاً فکر می‌کنیم برای دیگران این خیلی مهم است. می‌دانید ما چه کار نمی‌کنیم؟ ما فکر نمی‌کنیم. ما پردازش می‌کنیم و این دو تا خیلی فرق دارند.»

جسم، وجه امتیاز

هیوبرت دریفوس هم در کتابی تحت عنوان «درباره‌ اینترنت» موضعی همسو با این اشارات دنیل لیونز را اتخاذ کرده است. این‌که ما در زندگی مجازی صرفاً از این لینک به آن لینک می‌پریم و مغزمان عملاً کاری نمی‌کند. ذهن ما خنثی شده است و نهایت فایده‌اش این است که به ما کمک کند در بازی‌های اشتراکی اینترنتی شرکت کنیم و دلارهای مجازی به‌دست آوریم و خوشحال ‌شویم. ممکن است کسی در دفاع از وضع موجود بگوید چه اشکالی دارد که اینترنت برای ما وسیله‌ای امن برای تجربه‌ اموری باشد که در زندگی واقعی دسترس‌ناپذیرند یا بهای سنگین دارند؟ چرا نشود ما هم مثل رایانه در جهان صفر و یک‌ها و بدون متحمل شدن هزینه زندگی کنیم و هرچه را می‌خواهیم از طریق ذهنمان تجربه کنیم؟ دریفوس در باب تفاوت‌ بنیادین جهان مجازی با زندگی در عالم واقعیت، به اهمیت «جسم» و اقتضائاتش اشاره می‌کند و می‌نویسد: «اگر موجودات بی‌جسمی بودیم، اگر بدن نداشتیم و فقط اذهانی صرف، فارغ از احساسات خوب و بدمان داشتیم، واکنش ما به شکست‌ها و موفقیت‌هایمان این‌قدر جدیت و هیجان نداشت، ما هم مثل کامپیوتر می‌شدیم، هدف‌هایی داشتیم و در رسیدن به آنها یا موفق می‌شدیم یا شکست می‌خوردیم. اما همان‌طور که جان هوگلند زمانی در مورد ماشین‌های شطرنجی که برای برد برنامه‌ریزی می‌شوند گفته بود، کامپیوتر دنبال هدفش می‌گردد، اما حتی وقتی نزدیک به بردن است بی‌خیال است. برای موجوداتی احساسی مثل ما موفقیت و شکست مهم است.» (هیوبرت‌. ال. دریفوس، درباره‌ اینترنت، ترجمه‌ علی فارسی نژاد، ص ۴۴ و ۴۵)

وارستگی

دنیل لیونز، در پایان یادداشت خود با ابراز نگرانی از وابستگی انسان امروز به فناوری، وضع جوامع انسانی را وخیم توصیف کرده و آتیه‌ تاریک آن را گوشزد می‌کند. اخلاق تکنولوژی، پیراستن دل از تعلق خاطر به ابزارهاست یا همان وارستگی در برابر فناوری، حال آن‌که به گفته‌ لیونز ما شیفته‌ سیستم‌ها و ابزارهای جدید برای ارتباط و دستیابی به اطلاعات شده‌ایم. مشکل اینجاست که ابزارها آن‌قدر برایمان مهم شده که دیگر توجهی به خود اطلاعات نداریم و متأسفانه به نظر می‌رسد این روند قرار نیست تغییر کند. اوضاع فقط بدتر می‌شود. و شاید دلیل این حرکت بی‌وقفه در مسیر انحطاط، غفلت از معنای واقعی آزادی باشد که در این عبارت هربرت مارکوزه به آن اشاره شده است: «آزادی انسان تنها به دارا بودن حق انتخاب چیزی محدود نمی‌شود. بهره‌مندی از آزادی واقعی هنگامی است که او توانایی درک چگونگی انتخاب و ارزیابی چیزهایی را که باید انتخاب کند داشته باشد.» (هربرت مارکوزه، انسان تک ساحتی، ترجمه‌ محسن مویدی)

صدرا حق‌جو / جام‌جم