در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
خروشان آبی اما نه سفیدرود
مهرماه سال گذشته، یکی از متخصصان شیلات در وبلاگ شخصی خود نوشت: «...هنگام بازگشت از مسیر رشت به تهران ازدحام عجیب مردم بومی و غیربومی و خودروهای پارک شده کنار جاده حوالی رودبار حس کنجکاوی ام را برانگیخت
رنگ آب رودخانه سفیدرود با همیشه متفاوت بود و دیگر از آن آب زلال سبز - آبی و خروشان خبری نبود.
4یا 5نفر با سبدهای پر از ماهی مرده ، از شیب تند کنار جاده ، بالا می آمدند و لایه ای از گل تا زیر گردن آنها را فراگرفته بود.
میلیون ها ماهی تلف شده یا در حال مرگ بودند. رنگ آب همانند رنگ محتویات فنجان قهوه شده بود. به نظر می آمد حجم ماهیان مرده از حجم آب هم بیشتر بود و...»
به نظر نمی رسد از سال پیش تا امروز اتفاق مهمی برای اصلاح معضلات زیست محیطی این رودخانه مهم رخ داده باشد و باز هم کارشناسان محیط زیست از آلودگی آب رودخانه سفیدرود خبر می دهند.
رودخانه قزل اوزن که از ارتفاعات کردستان سرچشمه می گیرد در منجیل با رودخانه شاهرود به هم می پیوندند و از آن پس یکی از رودخانه های مشهور و مهم ایران یعنی سفیدرود را تشکیل می دهند.
سفیدرود هنگام ورود به دریا از بندر کیاشهر عبور می کند و پس از ایجاد دلتایی عقابی شکل به دریای خزر می ریزد.
حوزه آبخیز سفیدرود بین علم کوه ، داماش ، بزقوش ، سهند، کردستان ، سنندج ، گل تپه و شیرکوه قرار گرفته است.
این آبخیز از شمال به گیلان ، از شرق به قزوین و طالقان ، از جنوب به همدان و کردستان و از غرب به آذربایجان شرقی محدود می شود.
مساحت این حوزه حدود 56هزار و 700کیلومتر مربع و ارتفاع متوسط آن 1800متر است. شیب زیاد مکان آغاز رودخانه سفیدرود موجب تولید کف از آب در آن منطقه می شود.
به همین علت نام سفیدرود بر آن گذاشته اند. اگرچه این رودخانه زیبا در مقایسه با رودخانه های دیگر طول کمتری دارد (حدود 70تا 80کیلومتر) اما دارای بستر بسیار کهن و یکی از بزرگترین مراکز تکثیر و تخم ریزی ماهیان خاویاری است.
دکتر بهروز دهزاد، کارشناس و محقق محیط زیست و عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی درباره اهمیت سفیدرود می گوید: سفیدرود تنها منبع تامین آب آشامیدنی 22شهر واقع شده در مسیرش و تنها منبع آبی کشاورزان این ناحیه بوده است.
این رودخانه بیش از یک میلیون هکتار زمین کشاورزی را آبیاری می کرد. همچنین سفیدرود به دلیل دارا بودن بستر و ارتفاع مناسب آب و شرایط اکولوژیکی دیگر مادر ماهیان خاویاری و مامن تخم ریزی آنها بود.
اگرچه مردم فکر می کردند این ناحیه هیچ گاه دچار خشکسالی نمی شود، اما یک تجربه خشکسالی 3ساله در آن اتفاق افتاد که دولت مجبور شد به کشاورزان خسارت دهد.
باید اعتراف کرد در حال حاضر سفیدرود هویت خود را به طور کلی از دست داده است و جنازه ای بیش نیست. عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی در ادامه می افزاید: البته سفیدرود در مقایسه با رودخانه هایی نظیر تجن و گرگان که از میان مزارع عبور می کنند و تحت تاثیر کود و سمهای شیمیایی قرار می گیرند وضعیت بهتری دارد، اما منابع آلوده کننده دیگری اطراف این رودخانه وجود دارند از جمله صنایع روغن زیتون که یکی از آلوده ترین صنایع است، کنار سفیدرود فعالیت می کند.
این صنعت 3مرحله دارد: شستن ، شکستن ، پرس کردن و روغن گیری از میوه. پس از انجام این 3مرحله پسماندی از هسته های خرد شده و لاشه گوشت و پوست میوه در بستر رودخانه باقی می ماند که بتدریج شسته و به رود وارد می شود.
از طرفی در این فرآیند مقداری روغن نیز در آب وارد می شود و چون سبکتر از آب است، در سطح آن پوششی بسیار نازک (پوشش فیلم) ایجاد می کند و مانع رسیدن اکسیژن کافی به آبزیان رودخانه خواهد شد.
وی در ادامه با اشاره به صنعت روغن سازی و چرم سازی در شهر گنجه تصریح می کند: ارتش در شهر گنجه صنایع روغن سازی راه انداخته است که به دلیل ایجاد پوششی از پوست تخمه آفتابگردان بر سطح آب ماهیان تلف می شوند.
از این گذشته در همین شهر، کارخانه های چرم سازی کوچک و بزرگی که بزرگترین آنها متعلق به کفش ملی است ، وجود دارند. تا چند سال پیش درصد بالایی از کروم سمی به کار رفته در این صنعت وارد این رودخانه می شد؛ البته بتازگی حوضچه هایی نزدیکی رودخانه زده اند که آب درون آن می ماند و مواد معلق ته نشین می شود، اما بوی تعفن ناشی از این حوضچه ها نیز وحشتناک است.
وی عوامل آلودگی رودخانه سفیدرود را فقط به موارد گفته شده محدود نمی داند و می گوید: علاوه بر همه این صنایع ، استحصال شن و ماسه در بستر رودخانه سبب آلودگی فیزیکی آن می شود.
همچنین مردم قسمتهایی از بستر سفیدرود را به شالیزار تبدیل کرده اند (حدود 400 هزار هکتار) که باز هم سبب افزایش آلودگی آن می شود.
در نهایت برای تامین آب موردنیاز در کشاورزی آب این رود را به وسیله دو سد انحرافی مهار کرده اند. تمام سدها چه انحرافی و چه سدهای مخزنی مشکلاتی به وجود می آورند.
از جمله آن که به دلیل نگاهداری آب رونده ، ویژگی های آب از جمله اکسیژن آن را می گیرند. اگرچه وجود سدها سبب کمترشدن آلاینده ها و ته نشین شدن آنها می شوند، اما سبب رشد و تکثیر فیتوپلانکتون ها شده که مشکلات فراوانی در تصفیه آب به وجود می آورند، زیرا برخی فیتوپلانکتون ها ریسه ای هستند و داخل فیلتر تصفیه می روند و آن را مسدود می کنند که همه این مسائل در آلودگی سفیدرود نقش دارند.
دکتر بهروز دهزاد در پایان با تاسف می گوید: مسیر بزرگراه قزوین رشت جایی در نزدیکی سفیدرود به طول 40کیلومتر در حال ریزش های جزیی به سمت رودخانه است.
اگر زمانی این ناحیه کاملا ریزش کند، مسیر رودخانه سفیدرود و جاده ها بسته می شوند و سلامت اهالی روستاهای اطراف آن با خطر مواجه خواهد شد.
در پی اظهارات کارشناسان ، سازمان حفاظت محیط زیست نیز با اشاره به آخرین وضعیت محیط زیست و آلودگی دریای خزر اعلام کرد: سفیدرود با تخلیه یک هزار و 840تن نیترات و فسفات و 296/155 از انواع حشره کش ، آلوده ترین رودخانه ایران در سواحل خزر است.
براساس اعلام سازمان حفاظت محیط زیست ، سفیدرود به تنهایی بیش از 5درصد بار آلودگی تخلیه شده از سموم شیمیایی کشاورزی را در سواحل شمالی به خود اختصاص داده و پس از آن به ترتیب رودخانه های آستارا، چالوس و بابل رود قرار دارند.
مهندس غلامرضا میرکی ، مدیر گروه محیط زیست دفتر محیط زیست و توسعه پایدار وزارت جهاد کشاورزی ، سمهای شیمیایی مورد مصرف کشاورزی را به 2گروه از گانوکلره و ارگانو فسفره طبقه بندی می کند و دراین باره می گوید: سموم اعم از قارچ کش ها،علف کش ها، کنه کش ها، نماتودکش ها و... به 2دسته ارگانوکلره و ارگانوفسفره تقسیم می شوند که عمده ترکیبات ارگانوفسفره ، سازگاری با طبیعتشان بیشتر و ماندگاریشان در طبیعت کمتر است.
این نوع سمها پس از طی زمانی مشخص دیکمیوست و از هم متلاشی می شوند؛ اما ارگانوکلره ها ماندگاریشان در طبیعت طولانی است و برای همین مصرف نسل اول آفت کش های ما که همان ترکیبات persistant arganic pullutions) pops) مانند آلورین ، دآلورین ، ایندرین و... است در همه دنیا کاملا منسوخ شده هستند.
وی با اشاره به آن که چنین سمهایی نباید در کشور مصرف شوند، می افزاید: از سال 1356با ممنوعیت مصرف این نوع سمها در کشور کاربرد آنها در بخش کشاورزی هم نفی شد؛ اما ممکن است هنوز هم به طور غیرمجاز یا قاچاق این نوع سمها در برخی نقاط کشور مشاهده شوند؛ از جمله در پرورش محصولات گلخانه ای ، چون هنوز سموم قابل استفاده در این نوع کشاورزی توسط مرکز تحقیقات آفات و بیماری های گیاهی شناسایی نشده اند.
مهندس میرکی با اشاره به آن که متولی اصلی حفاظت محیط زیست رودخانه ها، سازمان حفاظت محیط زیست است تصریح می کند: غیر از قانون جامع خاک که قانون کلی است درباره دیگر آلودگی ها قانون وجود ندارد و به عهده سازمان حفاظت محیط زیست است تا برای اجرای قوانین مصوب در این باره اقدام کند.
وزارت جهاد کشاورزی نیز به نوبه خود مسوول است و پیرو همین اصل ، سال گذشته در پروژه های مختلف که با سازمان حفاظت محیط زیست ، وزارت بهداشت، وزارت نیرو و سازمان مدیریت و برنامه ریزی داشتیم، یک نظام پایش کنترل آلودگی های رودخانه ها را پیشنهاد کردیم.
همچنین وزارت جهاد کشاورزی سعی می کند با ترویج یافته های تحقیقی و آگاهی کشاورزان از ورود کودها و سموم شیمیایی به رودخانه ها از جمله سفیدرود جلوگیری کند.
درصدی از آلودگی رودخانه ها به پسابهای صنعتی برمی گردد که بدون تصفیه و مانیتورینگ تصفیه به آب رودخانه وارد می شوند. به گفته کارشناسان ، 80رودخانه مهم در کشور وجود دارند.
از این میان 50رودخانه آلوده به مواد شیمیایی صنعتی ، خانگی و کشاورزی است. بر اثر همین نوع آلودگی ها، اکسیژن آب بشدت کاهش و حیات در آن مناطق از میان رفته است.
مهندس عمران بندپی، کارشناس محیط زیست در زمینه کاهش آلودگی های رودخانه های مهم دفاتر محیط زیست وزارت صنایع و معادن از BOD (نیاز بیوشیمیایی آب) رودخانه سفیدرود اظهار بی اطلاعی می کند و می گوید: صنایعی مثل روغن گیری ، آثار آلودگی رودخانه ها را بالا می برند، اما تا آنجا که من اطلاع دارم سفیدرود آلودگی بالایی ندارد و درصد کمی از آلودگی های موجود در آن نیز به عنوان مواد مغذی در پروسه خودپالایی رودخانه مصرف می شوند و خود به خود به حد استاندارد می رسند.
مهندس بندپی بااشاره به تاثیر بخش کشاورزی در استان های شمالی کشور در آلودگی رودخانه ها می افزاید: مطالعات انجام شده روی رودخانه های مهم کشور نشان می دهد بخش صنعت بین 8تا 10درصد بر آلودگی ها موثر است بخصوص در جاهایی که تراکم صنعت بالا باشد.
وی در ادامه می افزاید: گرفتن آمار و اطلاعات درباره آلودگی و مانیتورینگ آلودگی وظیفه سازمان حفاظت محیط زیست است و دفتر محیط زیست وزارت صنایع و معادن به این مقوله کاری ندارد.
وقتی وزارت صنایع و معادن سهم خودش را در ایجاد آلودگی منطقه ای بداند، برنامه و تمهیدات کاهش آلودگی را در نظر می گیرد. کارشناس دفاتر محیط زیست وزارت صنایع و معادن از فاضلاب تولید شده صنایع به عنوان عامل اصلی شناسایی صنایع آلوده نام می برد و می گوید: اگر صنعتی حجم فاضلاب بالایی تولید کند که تاثیر منفی بر کیفیت آب رودخانه ای داشته باشد، آن صنعت جزو صنایع آلوده کننده محیطزیست به شمار می رود.
به طور نمونه کارخانه کاغذسازی ، فاضلاب زیادی تولید می کند که بر کیفیت آب تاثیر منفی می گذارد. وی همچنین از آلودگی آب به وسیله صنعت چرمسازی شهر گنجه اظهار بی اطلاعی می کند و چنین می گوید: سالها پیش درباره صنایع ، حساسیت های زیست محیطی وجود نداشت.
امروزه وزارت صنایع و معادن شهرک های صنعتی دارد و در همه آنها برای تصفیه فاضلاب های صنایع برنامه ریزی شده است و به قوانین زیست محیطی توجه ویژه ای می شود.
همچنین وزارت صنایع و معادن سیاست تشویقی در نظر گرفته است و وام و زمین در اختیار صنایع قرار می دهد تا آنها در این شهرکها فعالیت کنند.
فریبا ثابت
آزاده سیدین 
آزاده سیدین
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
