در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
بازنشستگی برایم معنایی ندارد
ایران با برخوردار بودن از بیش از 8هزار گیاه بومی ، عرصه وسیعی برای تحقیقات گیاهان دارویی است. این عرصه تنها به یک مرد عمل نیاز دارد که عاشقانه کار کند. پروفسور عبدالحسین روستائیان ، استاد باتجربه شیمی بیش از 40 سال است که خود را
وی که تاکنون نزدیک به 200مقاله علمی در مجلات بین المللی به چاپ رسانده ، موفق شده است تعداد زیادی از ترکیبات طبیعی را به دنیای شیمی مواد طبیعی معرفی و اضافه کند. گفتگوی ما را با این استاد برجسته بخوانید.
لطفا از سوابق علمی خود بگویید.
بنده ، مهر 1345پس از این که مدرک دکترای شیمی خود را خارج از ایران اخذ کردم ، به ایران بازگشتم و مشغول تدریس و تحقیق در دانشکده علوم و گروه شیمی دانشگاه شهید بهشتی شدم و پس از پشت سر گذاشتن دوره های استادیاری ، دانشیاری و بالاخره استادی نزدیک به 30سال در این دانشگاه خدمت کردم.
تمرکز تحقیقات من هم روی گیاهان بومی ایران بود و روی آنها از نقطه نظر شیمی بررسی هایی را انجام می دادم.
شکر خدا ثمره این سالها 200مقاله علمی است که تاکنون در مجلات بین المللی معتبر به چاپ رسانده ام و موفق شده ام تعداد زیادی ترکیبات طبیعی را به دنیای شیمی مواد طبیعی معرفی و اضافه کنم.
گرچه به اعتقاد من نباید دلمان را تنها به کشف این مواد خوش کنیم ، بلکه مهمترین کار این است که روی خواص و اثرات بیولوژیکی آنها تحقیق شود و از آنها داروهایی جدید به دست آورد.
به هر حال ، این رشته یعنی بررسی اثرات دارویی و بیولوژیکی ترکیبات در تخصص من نیست و من همواره به دنبال گروه یا تیمی بودم که بتواند این کارها را در ایران انجام دهد که متاسفانه موفق به این کار نشدم.
پس از 30سال خدمت در دانشگاه شهید بهشتی باعث و بانی تاسیس یک مرکز تحقیقات گیاهان دارویی در این دانشگاه شدم که متاسفانه هیچ وقت شانس بهره برداری از آن را نداشتم ، اما خوشبختانه در همین دوران بیش از 90مقاله علمی در مجلات بین المللی به چاپ رسانده ام.
بعد از بازنشستگی بدون حتی یک روز استراحت به استخدام دانشگاه آزاد اسلامی درآمدم و در حال حاضر هم مدیر گروه شیمی دریای دانشکده علوم و فنون دریایی هستم.
شاخص ترین کارهای شما در زمینه گیاهان بومی ایران چه بوده است؛
به اعتقاد خودم شاخص ترین تحقیقات من روی گونه های کمپوزیته (مرکبان) و لابیاته (نعنایان) انجام گرفته است و توانسته ام کارهایی بسیار شاخص و در دنیا منحصر به فرد را در این رابطه انجام دهم.
آمارها نشان می دهند که سالانه بیش از یک میلیون انسان و بخصوص کودکان آفریقایی جان خود را بر اثر بیماری مالاریا از دست می دهند. خوشبختانه یکی از موفقیت های من در زمینه کشف ماده ای منحصر به فرد با نام تهرانولید است که خاصیت ضد مالاریا دارد؛ زیرا دارای همان گروه عاملی است که در آرتمزنین کشف شده از سوی چینی ها وجود دارد و در حال حاضر یکی از بهترین داروهای ضدمالاریاست.
البته تهرانولید کشفی کاملا جدید است و در دنیا وجود نداشته است و من آن را از جنسی به نام آرتمزیا استخراج کرده ام.
در خانواده کمپوزیته دسته ای از مواد طبیعی تحت عنوان «سس کوئی ترپن لاکتن ها» وجود دارند که اثرات سیتوتوکسیسیتی (سلول کشی) و ضد توموری از خود نشان داده اند و من موفق شده ام تعداد زیادی از این مواد را استخراج کنم که اسامی زیبایی از قبیل تهرانولید، شیرازاولید و کندوانولید از این جمله اند.
از خانواده نعنایان هم بر روی جنس های زیاد و متنوعی بررسی های شیمیایی انجام داده ام که از جمله آنها می توان به ( Salviaسالویا) اشاره کرد. در ایران به این گیاه مریم گلی می گویند که برگهایی بسیار معطر دارد و جنبه دارویی بسیار زیادی دارد.
جالب این است که بدانید آشپزخانه ایتالیایی ها بدون حضور برگ سالویا معنایی ندارد و از آن در تهیه سس اسپاگتی ایتالیایی استفاده می کنند. از خواص دارویی آن هم همین بس که بدانید قرقره کردن جوشانده سرد شده 4برگ این گیاه درمانی بسیار موثر برای گلودردهاست.
در این گونه دسته ای از مواد که بسیار هم نادرند، با نام سزترترپن ها وجود دارند که من آنها را استخراج کرده ام و با ساختارها و پیکرهای کاملا جدیدی به دنیای شیمی مواد طبیعی اضافه کرده ام.
آیا در رابطه با این همکاری ها خود شما به دنبال چنین افرادی بوده اید؛
بله ؛ اما هنوز موفق نشده ام در ایران چنین گروههایی را پیدا کنم. امروزه یافتن موادی ضدمالاریا ضدسرطان و ضد ایدز جزو مهمترین کارهای تحقیقاتی دنیاست ؛ اما در ایران چنین تحقیقاتی به صورت منسجم و سازمان یافته انجام نمی گیرد.
به اعتقاد من ، تمامی ترکیباتی که کشف کرده ام از چنین اثراتی برخوردار هستند.
چه کارهایی را روی جانوران و موجودات آبزی انجام داده اید؛
شمال و جنوب ایران منبعی غنی از موجودات و ارگانیسم هایی است که همگی موجوداتی بالقوه برای استخراج مواد آنتی باکتریال و آنتی اکسیدان هستند.
متاسفانه دسترسی به جانوران دریایی به راحتی گیاهان خشکی زی نیست نیاز به نزدیکی به دریا و صرف بودجه است و حتما به غواص نیاز دارد. من علاقه داشتم موادی را از مرجان های نرم تن خلیج فارس استخراج کنم که متاسفانه این مرجان ها بر اثر گرمای زیاد آب خلیج فارس تبدیل به نمکهای معدنی شده اند.
در حال حاضر، علاقه به کار روی اسفنج های خلیج فارس دارم و معتقدم منبعی سرشار از مواد درمانی هستند.روی تعداد زیادی از ماهی های خلیج فارس و دریای خزر هم بررسی های زیادی کرده ام متوجه شدم که کبد و بافت آنها سرشار از اسیدهای چرب غیراشباع است که از سکته قلبی جلوگیری می کند.
این ماهی ها شامل شیرماهی ، هامون ، حلوای سفید و قهوه ای و شوریده هستند. از دیگر ارگانیسم های دریایی هم می توان به جلبکهای قهوه ای رنگ اشاره کرد که دی ترپن های بسیار جالب و جدیدی را از آنها استخراج کرده ام.
تحقیقات شما جوایز زیادی را هم به خود اختصاص داده است به چند نمونه از مهمترین آنها اشاره می کنید؛
از جوایزی که در ایران به علت کارهای تحقیقاتی به من اهدا شده است ، می توانم به جایزه جشنواره خوارزمی و نیز جایزه جشنواره رازی اشاره کنم که در زمان ریاست جمهوری آقای رفسنجانی به من اهدائ شد که سفر معنوی حج از جمله این جوایز بود.
جوایز خارجی زیادی هم در زمینه شیمی گیاهی دریافت کرده ام که یک نمونه از مهمترین آنها از کشور انگلستان بوده است.
شیمی مواد طبیعی در ایران چه جایگاهی دارد؛
این رشته در واقع رشته شیمی مواد طبیعی است که در ایران به دست فراموشی سپرده شده است. در حالی که در کشورهای دیگر به این رشته بسیار بها داده می شود.
این در شرایطی است که ایران کشوری است که بیش از 8هزار گیاه بومی دارد در حالی که تعداد گیاهان در کل اروپا به 8هزار هم نمی رسد پس ایران زمینه وسیعی برای کار و تحقیق است.
باید گشت و افراد علاقه مند و عاشق کار را پیدا کرد و به آنها کمک مالی کرد. بودجه تحقیقاتی در اختیارشان گذاشت و آنها را به یک گروه منسجم تبدیل کرد.
من امیدوارم با دولت مردمی ریاست محترم جمهور، سرمایه گذاری بیشتری در دانشگاه ها شود؛ زیرا این سرمایه گذاری ها برای استاد و دانشگاه نیست ، بلکه برای دانشجو و آینده مملکت است که به اعتقاد من مفیدترین سرمایه گذاری است و از نان شب هم واجب تر است.
برای این منظور باید طرحی تعریف شود و بودجه ای به آن اختصاص داده شود و سپس همکاران خارجی را پیدا کرد. متاسفانه تجربه 40ساله من نشان می دهد این قبیل کارها اکثرا به بن بست می رسند؛ زیرا یا طرح به افرادی سپرده می شود که علاقه ای به اجرای چنین طرحی ندارند و یا این که این افراد وارد به کار تحقیقاتی نیستند.
علاوه بر این، 20میلیون تومانی که امروزه برای بزرگ ترین طرحهای تحقیقاتی ما در نظر گرفته می شود در مقایسه با طرحهای خارجی بسیار ناچیز است و کوچک ترین طرحهای پژوهشی خارجی یک میلیون یورو را به خود اختصاص می دهند. سس کوئی ترپن لاکتن ها با خاصیت سلول کشی و ضد توموری از سوی پروفسور روستائیان از خانواده کمپوزیته استخراج شده اند.
فریبا فرهادیان 
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
