درسی که تاریخ به لندن‌نشینان می‌دهد

با وجود برخی بهانه‌تراشی‌ها در انگلیس برای بهبود روابط دو کشور، دو دولت مصمم هستند به وضع فعلی که سردی روابط را تشدید کرده پایان داده و برای تغییر موقعیت کنونی میان دو کشور تلاش کنند. با این حال هنوز برخی بی‌اعتمادی‌ها و به‌ویژه بیم سوءاستفاده طرف انگلیسی از موقعیت دیپلماتیک خود در تهران باعث شده بازگشایی سفارت این کشور در تهران با دست‌اندازهایی روبرو شود.

در چنین شرایطی برخی مدافعان بهبود روابط تهران و لندن که نسبت به زیان انگلیس از عدم رابطه با ایران آگاهی دارند، می‌پرسند، دلیل این بی‌اعتمادی چیست؟ و چرا گام‌های برداشته شده برای بازگشایی سفارت‌های دو کشور هنوز کافی نیست؟

شاید یکی از مناسب‌ترین پاسخ‌ها به این پرسش، سابقه روابط کشورمان با بریتانیا باشد. همان کشوری که در دو کودتای مهم در تاریخ معاصر کشورمان نقش داشت و با زمینه‌چینی در کودتای اول، تشکیل‌دهنده سلسله پهلوی شد و با کودتای دوم، موقعیت پهلوی پسر را تقویت کرد. هرچند طومار نقش‌آفرینی‌های ناپسند دولت انگلیس در ایران چنان بلند است که نمی‌توان دخالت‌های این کشور را در امور ایران به این دو کودتا فروکاست، اما در آستانه نود و چهارمین سالروز کودتای سوم اسفند 1299 شمسی، می‌توان بار دیگر به انگلیسی‌ها یادآوری کرد که ریشه بی‌اعتمادی‌های دوطرفه میان تهران و لندن کجاست و چرا مردم ایران همچنان به نقش انگلیس در نوع رابطه با ایران بدبین هستند.

کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ کودتایی نظامی بود که توسط رضاخان میرپنج و هم‌دستی سیدضیاءالدین طباطبایی و با برنامه‌ریزی افسر انگلیسی آیرونساید اجرا شد. گفته می‌شود که ۲۳ روز پیش از کودتا، رضاخان با ادموند آیرونساید ملاقات کرد که در این دیدار ژنرال انگلیسی به رضاخان گفته بود اگر شما قدرت را در دست بگیرید ما مخالفتی نداریم. بر اساس اسناد و تحلیل‌های موجود، به‌نظر می‌رسد همراهی انگلیس با کودتای رضاخانی به دلیل ناتوانی لندن در حفظ نیروهای خود در ایران و نیاز به حضور یک دولت دست‌نشانده در کشورمان در آن مقطع
تاریخی بوده است.

در نتیجه مذاکرات و هماهنگی‌های به عمل آمده بین سیدضیاءالدین طباطبایی و رضاخان، در روز سوم اسفند قوای قزاق وارد تهران شده و ادارات دولتی و مراکز نظامی را اشغال کردند. نزدیک به صد نفر از فعالان سیاسی و رجال سرشناس بازداشت و زندانی شدند. احمدشاه و محمدحسن میرزا (ولیعهد) به کاخ فرح‌آباد گریختند و سپهدار رشتی (نخست‌وزیر) به سفارت انگلستان در تهران پناهنده شد. نتیجه کودتا، رئیس‌الوزرایی سیدضیاءالدین طباطبایی و وزیر جنگ شدن رضاخان بود و این یعنی گام بلند رضاخان برای انقراض سلسله قاجار و روی کار آوردن
رژیم پهلوی.

براساس شواهد تاریخی، جمهوری رضاخانی که البته به سرعت تبدیل به سلطنتی خودکامه شد، مُهر پایانی بر انقلاب مشروطه زد و خیلی زود مردمی را که امیدوار به بهبود شرایط کشور بودند ناامید کرد. با وجود این‌که بریتانیا در دهه‌های اخیر مدام بر طبل رعایت حقوق بشر آن هم در کشورهای مستقل می‌کوبد، روشن نیست، چطور قریب به یک قرن قبل این کشور زمینه‌ساز یکی از وحشیانه‌ترین حکومت‌های استبدادی در کشورمان شد؛ حکومتی پلیسی و سرکوب‌گر که البته به‌طور خفت‌بار با دخالت انگلیسی‌ها عُمرش به سر رسید و ولیعهد، جایگزین شاه شد.

بی‌تردید دیپلمات‌های انگلیسی می‌دانند نتیجه این قبیل دخالت‌های سیاسی در امور داخلی کشورمان، امروز چگونه خود را در قالب بی‌اعتمادی نشان می‌دهد. چنین است که در آستانه سوم اسفند، همچنان که دیپلمات‌های ایرانی و انگلیسی در چارچوب منافع دو کشور مشغول آماده‌سازی مقدمات تاسیس سفارت‌ها در تهران و لندن هستند و همزمان گفت‌وگوهای تیم‌های مذاکره‌کننده ایرانی و انگلیسی در چارچوب گفت‌وگوهای هسته‌ای ادامه دارد، سیاستمداران انگلیسی باید بدانند چطور سابقه استعماری این کشور در 94 سال قبل، در کنار تکرار این نوع دخالت‌ها در سال 1332، سپس سال 57 و دهه‌های بعد، مناسبات امروز تهران و لندن را تحت تاثیر قرار داده است.

بنابراین دستگاه دیپلماسی انگلیس که امروز مشغول گفت‌وگو با ایران برای حل و فصل پرونده هسته‌ای کشورمان است، باید بداند بذر دیپلماتیکی که امروز در جریان این گفت‌وگوها و مسائل دیگر منطقه می‌کارد، ممکن است قریب به یک سده بعد، دامن‌گیر نسل‌های بعدی بریتانیا شود. بنابراین درس گرفتن از تاریخ بهترین تضمین برای جلوگیری از تکرار آن است و باید دید لندن‌نشینان قادر هستند با پرهیز از سنگ‌اندازی در مسیر توسعه ایران از طریق جانبداری از تحریم‌ها، این درس مهم را به شهادت اتفاقات یک قرن اخیر فراگیرند که نزدیکی به ایران، بیش از تقابل با کشورمان می‌تواند روابط بلندمدت دو کشور را تامین کند؟