خانواده سرمایه ای برای آینده

اما شب که سایه می اندازد بر سر شهر، صدای آشنای قصه های پدربزرگ دیگر در فضای خانه نمی پیچد. مدتهاست که سکوت همنشین شبهای خانه شده است ؛ به تکرار هر شب ، پسر در فضای مجازی اینترنت پرسه می زند و دخترک نگاهش را دوخته به صفحه جادویی تلویزیون.
مادر و پدر خسته از دغدغه روز، چشمهایشان را میزبان خواب کرده اند و سکوت بیشتر از همیشه بر فضای خانه سنگینی می کند؛ سکوتی که ارمغان جهانی شدن است.
در همین خصوص پرفسور منصف گیتونی ، رئیس فدراسیون بین المللی آموزش اولیا نیز در جلسه افتتاحیه کنگره تهران با اشاره به موضوع کنگره گفت: موضوع دستور کنگره یعنی خانواده و جهانی شدن ، نه تنها ما را وادار می کند که فعالیت ها و تلاشهای خود را در این زمینه هماهنگ کنیم ، بلکه موجب کوشش ما در گسترش نشانه ها و علایمی می شود که به خانواده (اولیا و جامعه) این امکان را می دهد که بدانند چگونه از مفهوم خانواده حمایت کنند و آن را گسترش دهند.
جهانی شدن در برخی موارد خوب و مناسب است، اما نمی تواند در همه موارد چنین باشد. هرچند امکان گشایش بازارها و ارتباطات را فراهم می کند و مرزها را از میان برمی دارد؛ ولی نتوانسته است مانع نژادپرستی و فرقه گرایی شود، در ضمن برخی ملتها را کنار گذاشته ، به توسعه و رشد ملتهای فقیر کمک نکرده ، کیفیت روابط بین اشخاص را بهبود نبخشیده و به توسعه و رشد رفتار و فرهنگی که بتواند به بشریت این امکان را بدهد بدون جنگ ، بدون کینه و انتقام ، با هم زندگی کنند، کمکی نکرده است.
وی با اشاره به این که خانواده ها خود باید جهانی شدن را اداره کنند، گفت: موضوع مهم برای فدراسیون بین المللی آموزش اولیا این است که خانواده خود، اختیار خود را در دست بگیرد و این کار تنها با پشتیبانی مراجع ممکن است ، چراکه جهانی شدن مستلزم این است که ما آن را اداره کنیم نه این که متحمل آن شویم.
پرفسور گیتونی هشدار داد: خانواده در معرض حملات و تهاجمات فرهنگی بسیاری قرار دارد، زیرا گروهی نمی خواهند که خانواده خودگردان باشد، بلکه می خواهند خانواده مصرف کننده و مطیع باشد.دکتر آلبرتو فریزو، عضو شورای مذهبی خانواده (وابسته به واتیکان ) نیز در این باره در مقاله ای اظهار کرد: جهانی شدن حقیقتی تاریخی است ، پدیده ای پیچیده با 2اثر متضاد! ممکن است مردم و کشورها را به هم پیوند بزند، اما در عین حال ممکن است برخی مردم و کشورها را هم کنارگذاشته و طرد کند.
در حقیقت نوعی آپارتاید و تبعیض نژادی ایجاد کند. می توان گفت در این نوع از جهانی شدن فعلی ، مقوله های اقتصادی بازار تنها دلایل ضروری به حساب می آیند.
این عضو شورای مرکزی واتیکان تاکید کرد: بسیاری از اوقات ، جهانی شدن یک ارزش یعنی امنیت را به خاطر می آورد. به عقیده من ، جهانی شدن بر بسیاری از عوامل خطرناک نظیر فقر، کمبود خانه ، زیرساخت های بهداشتی ضعیف ، الگوی آموزشی محدود و هر چیزی که به جامعه انسانی و زندگی روزانه مربوط می شود، دلالت دارد.
بر این اساس سهم خانواده عاملی کلیدی و مهم در تحقق بخشیدن به امنیت و توسعه واقعی است .به هر حال این روزها، تاریکی که چتر می شود روی سر خانه ها، «خانواده ها» بی پناه تر از همیشه زیر هجوم جهانی شدن ناله می کنند با آدمهایی که انگار دفن شده اند زیر آوار فناوری و سرعت ، ارمغان های توسعه ارتباطات!
دکتر علی اصغر احمدی ، استادیار گروه روانشناسی دانشگاه تهران نیز در مقاله خود با عنوان جهانی شدن و تحول الگوهای تعاملی خانواده در این باره گفت : جهانی شدن، بر اثر توسعه ارتباطات ، اعم از ارتباطات واقعی که ناشی از سرعت گرفتن نقل و انتقال کالا و جابه جایی انسان هاست و یا ارتباطات مجازی که در سایه رشد فناوری های الکترونی به وقوع پیوسته، به عنوان امری اجتناب ناپذیر در حال وقوع است.
حاصل اختلاط واقعی و مجازی انسان ها و انتقال متقابل و روزافزون فرهنگ های منطقه ای و بومی بتدریج تحت تاثیر فرهنگ سایر ملل قرار گرفته و حالت جهانی به خود می گیرد.
وی سستی تعامل های سنتی درون خانواده های امروز را از نتایج پدیده جهانی شدن دانست و گفت : الگوهای سنتی تعامل بین اعضای خانواده ، بر اساس تمرکز قدرت و معمولا یک قطبی بوده است.
این الگوها در حال حاضر به سمت توزیع قدرت و چندقطبی شدن پیش می رود. خانواده هایی که توانسته اند این توزیع را با شیوه هایی چون شیوه های دموکراتیک ، بالنده و یا پذیرا و پویا، مدیریت کنند، می توانند به بقا و پویایی خود ادامه دهند، ولی خانواده هایی که نتوانسته اند توزیع قدرت را مدیریت کنند، دچار آسیب خوردگی شده و در نتیجه در معرض ازهم پاشیدگی قرار می گیرند.
در ادامه دکتر غلامعلی افروز، استاد دانشگاه تهران در مقاله خود با تعریف خانواده به فطری ترین ، اصلی ترین و پایدارترین نهاد بشری اظهار کرد: نهاد خانواده با خلقت انسان همزاد است ، چراکه انسان اصالتا موجودی است اجتماعی و نخستین بستر فعلیت یافتن این ویژگی برترین مخلوق الهی، کانون مقدس خانواده ای است که اولین ، مهمترین و پربرکت ترین نهاد اجتماعی در تاریخ فرهنگ و تمدن انسان هاست و فرایند جهانی شدن به رغم اندیشه اقتصادی آن با تضعیف فرهنگ های ملی و بومی ، نظام ارزشی خانواده را متزلزل کرده و زمینه ساز بحران هویت ، گسست نسلها و تعارضات ارزشی می شود.
در نتیجه خانواده های امروزی با چالشهای فرهنگی و ارزشی زیادی روبه رو هستند.دکتر افروز ادامه داد: خانواده با تحمل هجمه های فرهنگی گسترده و فزاینده طراحان نظام نوین جهانی با تعارضات ارزشی و بحران روانی و فرهنگی مواجه بوده و در اندیشه دستیابی به مصونیت فرهنگی و عاطفی است.
سلامت ، رشد و تحول هر جامعه ای در گرو وجود خانواده های متعادل ، متعالی ، پویا و مولد است و خانواده ها بیش از هر زمان دیگری به پایداری ارزشی ، فرهنگی و مصونیت عاطفی نیاز دارند.


شهروندان جهانی

دکتر محسن ایمانی ، استادیار دانشگاه تربیت مدرس نیز با ارائه مقاله ای درباره جهانی شدن و شکاف نسلها گفت : مراد از جهانی شدن این است که بتدریج در جهان مرزهای میان کشورها کمرنگ و بی رنگ می شود و جهان بسان دهکده ای می گردد که در آن فشردگی زمان و مکان مشهود است؛ از این رو ارتباطات سهولت می یابد و انسان ها دیگر صرفا شهروند جامعه و کشور خود نیستند، بلکه آنها شهروندی جهانی هستند. پس تحول در 2امر مهم اقتصاد و ارتباطات می تواند بر روابط بین نسلها اثرگذار باشد و موجبات ایجاد شکاف بین نسلها و بروز چالش بین آنها را فراهم کند.
دکتر ایمانی همچنین افزود: با نگاهی دقیق تر می توان گفت که جهانی شدن از طریق 4عنصر اقتدار سیاسی ، سیطره فرهنگی و توانمندی اقتصادی و توسعه امکانات ارتباطی بر ایجاد شکاف بین نسلها و افزایش دامنه این شکاف اثر می گذارد.
ازجمله راهکارهایی که می تواند در جهت کاهش شکاف بین نسلها نقش ایفائ کند، عبارتند از: ایجاد فضای مناسب برای گفتگوی بین دو نسل و انتخاب موضوعات جذاب به لحاظ فکری برای طرفین ، تبیین آثار جابه جایی فرهنگی برای نسل نو و پذیرش امور ارزشمند و معقول جدید توسط نسل گذشته از طریق بیان فواید و آثار آنها، بیان اهمیت حفظ سنتهای مفید برای جوانان و هدایت هیجان های آنها به سوی فعالیت های سازنده و تاکید بر ارزشهای اخلاقی و معنوی پایدار از طریق بیان عوارض فرهنگ های سکولار و تبیین آرمان های اقتصادی - سیاسی قدرتهای مسلط و تلاش مداوم آنها در ایجاد نیازهای درجه دوم و سوم در دیگر کشورها و در نهایت از طریق ایجاد پایبندی به آرمان های ملی در عین پذیرش نقش شهروندی در جهان.
اما خانواده ها نمی دانند، کجا بروند، دلهره زیستن در دهکده ای جهانی ، انگار تمام نمی شود، روزها و شبهایشان به انتها می رسد، ماههای تازه می آیند و این دلهره ، بیشتر از قبل ، بر زندگی شان سایه می افکند.
دلهره ای که نتیجه بحران هویت است ؛ هویتی گمشده در کوچه پس کوچه های دهکده ای جهانی!در هر صورت دکتر احمد به پژوه ، دانشیار روانشناسی دانشگاه تهران ، سخنران دیگری بود که در مقاله خود با عنوان جهانی شدن و آسیب شناسی خانواده در این رابطه تاکید کرد: فرآیند جهانی شدن از طریق رهاسازی زمان و مکان ، مرزها، هنجارها، ارزشها، فضای اجتماعی و ارتباطات اجتماعی را نفوذپذیر ساخته و از بین برده است.
در نتیجه خانواده دچار نوعی بحران هویت شده و ضرورت بازسازی هویت خانواده الزامی گردیده است.در واقع جهانی شدن به معنای کسب آگاهی نسبت به نیازهای مشترک و تهدیدهای مشترک و نیل به یک هدف جهانی است نه یک هویت ملی.
خانواده مانند هر نهاد دیگری ممکن است آسیب ببیند و با آفتها و موانعی رو به رو شود.در موقعیت کنونی تمامی کارشناسان و متخصصان موظفند آگاهانه و مسوولانه این آفتها و موانع را شناسایی و علت یابی کنند.


انسان های برده

«جهانی شدن ، انسان های برده می خواهد!» برای باور این جمله ، ادامه سخنان دکتر به پژوه را بدقت بخوانید: جهانی شدن از فرهنگ سلطه گر ارزشها وارد می شود و جهان سوم را تحت تاثیر قرار می دهد و این همان برتری فرهنگی است.
هرچند معنای جهانی شدن را باید از غربی و امریکایی شدن جدا کرد، اما حقیقت آن است که خانواده آسیب پذیر است و ما باید بدانیم این آسیب پذیری از چه ناحیه ای است. افزایش افسردگی ، خودکشی ، فحشا، جدایی و... نشان می دهد که خانواده ها در معرض خطر قرار گرفته اند؛ زیرا هویت آنها دچار تحول شده است.


جهانی شدن و ارزش های خانواده

دکتر سعیدرضا عاملی ، استاد گروه ارتباطات دانشگاه تهران نیز در مقاله خود با عنوان جهانی شدن و ارزشهای اخلاقی خانواده بیان کرد: ارزشهای اخلاقی در خانواده تابع تحولاتی است که در ساختار ارتباطی جامعه و به تعبیر دقیق تر در فضای فرهنگ عمومی صورت می گیرد.
درواقع مسیر زندگی در چرخه جدیدی قرار گرفته که ارزشهای مشخص و قطعی خانوادگی گذشته را به ارزشهای نسبی ، رها شده و در عین حال متکثر تبدیل کرده است.
مهمترین تحول ساختاری در این مسیر، دو فضایی شدن جهان و یا ظهور پارادایم ارتباطی جدیدی به نام دو جهانی شدن هاست. دو جهانی شدن ها مصدر دو فضایی شدن جهان در یک گردونه فراملی و چند فرهنگی است.
بنابراین جهان مطلق جغرافیایی و جهان مطلق فرهنگی را در معرض یک نسبیت و چند فرهنگی شدن قرار می دهد. درواقع جهان جدید با یک تعامل به هم پیوسته به سمت دو فضایی شدن همه نهادهای اساسی جامعه مثل خانواده ، سیاست و آموزش و پرورش در حرکت است.
به اعتقاد دکتر سعیدرضا عاملی ، فضای اول فضایی است که فرد و خانواده در آن تعامل عینی و واقعی دارند و از خصیصه محسوس بودن و امکان دسترسی محدود و قدرت انتخاب محدود برخوردارند. فضای دوم فضایی است مجازی واقعی که در جهان مجازی فرد شکل می گیرد و از خصیصه عینی بودن ، مجاز واقعی بودن و امکان دسترسی گسترده و قدرت انتخاب متکثر، متنوع و در عین حال متفاوت با تجربه های روزمره زندگی برخوردار است.
دکتر علیرضا عصاره ، عضو هیات علمی دانشگاه شهید رجایی نیز مهمان مدعو دیگری بود که در مقاله ای با عنوان بررسی مقایسه ای محتوایی آموزش خانواده ، اظهار کرد: در نوشتار حاضر تعدادی از کشورها که بخصوص از منظر آموزش و پرورش در زمره کشورهای برتر جهان محسوب می شوند، از نظر نوع محتوا و نحوه آموزش خانواده با نظام مشابه آن در جمهوری اسلامی ایران مقایسه شده اند.
فرانسه ، امریکا و سوئد هر 3 از کشورهایی هستند که نقش مدرسه را در زمینه فعالیت های حمایتی و حفاظتی فرزندان توسعه داده اند. مقایسه سیاست های این 3کشور زمینه را برای درک توسعه آموزش در انگلستان فراهم می کند.
خصیصه اصلی هریک از این سیاست ها چگونگی ارزیابی و درک مساله ارتباط والدین با فرزندان است.
دکتر عصاره ادامه داد: 3زمینه اصلی توسعه در این کشورها که درواقع باعث شدند مدرسه از نقش صرفا آموزشی خود فراتر رود عبارتند از:
1-همکاری با دیگر موسسات اجتماعی.
2-استفاده از روشهای نو در کنار ساختارهای سنتی مدرسه.
3-مشارکت والدین و شاگردان در تصمیم گیری.
این توسعه ها بازتاب تمایل فرهنگی و اجتماعی به همکاری میان خانواده ها و انجمن ها هستند.
در کشور انگلستان اهمیت آموزش خانواده از دیدگاه دپارتمان آموزش و مهارت (وزارت آموزش و پرورش) جدی است ، به طوری که این دپارتمان معتقد است خانواده ، قوی ترین اثر را در موفقیت فرزندان در مقایسه با عوامل مدرسه و همسایگی دارد.
این عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی همچنین اظهار کرد: در جمهوری اسلامی ایران نیز تحقیقات انجام گرفته نشان می دهد آموزش خانواده ها بوضوح پیشرفت تحصیلی فرزندان را به دنبال داشته است.
بسیاری از والدین در یک پژوهش ملی در ایران علاقه مندی خود را در آگاهی از نیازهای متفاوتی که آنان را در تعامل رفتاری با فرزندانشان در دوره های مختلف سنی موفق می سازد، نشان داده و این نیازها را در دوره های مختلف دبستان و دبیرستان نیز برشمرده اند.
دکتر شکوه نوابی نژاد، استاد دانشگاه تربیت معلم نیز با ارائه مقاله ای جهانی شدن و تغییر ارزش ها در خانواده را بررسی کرد و گفت: جهانی شدن یک اصطلاح علمی و به معنای موقعیتی است که در آن وفاداری و وظیفه شناسی ملی و منطقه ای تحت الشعاع امور تمام جهان قرار می گیرد.
علاوه بر آن جهانی شدن در معنای یکی شدن اجتماعی ، فرهنگی ، زبانی و حتی مذهبی نیز به کار می رود. اما خانواده در تعریف سنتی و رایج آن شامل خانواده هسته ای زن ، شوهر و فرزندان ، و خانواده گسترده و در قانون به معنای گروهی از افراد که دارای پیوند طبیعی یا پیمان رسمی و قانونی هستند و باهم زندگی می کنند، معنا می شود.
دکتر نوابی نژاد در ادامه هشدار داد: در فرآیند جهانی شدن با گسترش اندازه جامعه جهانی به بی نهایت و افزایش تعداد جمعیت به حدود 6میلیارد نفر بدون تردید جایگاه خانواده کوچک و کوچکتر می شود.
در نتیجه هر اندازه هم که جهانی شدن دارای مزایا و محاسن واقعی برای کشورها باشد، لکن مفهوم و فرآیند آن نسبت به سلامت خانواده و به ویژه ارزشهای حاکم بر آن خصمانه و بی رحمانه است.

مینا مولایی