تجارتی برای نجات سیاره

زمین در حال گرم شدن است. این واقعیتی است که بر سرنوشت همه ما تاثیر خواهد گذاشت و در این مورد، همه مردم جهان به یک اندازه در خطر هستند. بررسی ها نشان می دهد از آغاز انقلاب صنعتی تاکنون دمای میانگین زمین

کد خبر: ۷۱۳۹۷

به طور محسوسی افزایش یافته و این به معنی آغازی بر یک فاجعه است ؛ فاجعه ای که انسان مدرن به وجود آورده و اینک دامنگیر خود او شده است.
اگر روند انتشار گازهای گلخانه ای با روند فعلی ادامه پیدا کند، بسیار زودتر از آنچه ممکن است تصور کنید، بشر در آستانه نابودی قرار می گیرد و همین موضوع ضرورت فعالیت سریع و پیشگیرانه را در این خصوص دوچندان می کند.
پیمان نامه کیوتو یکی از پیشنهادهای الزام آور جهانی است که تلاش می کند تولید این گازها را تا حد قابل قبولی کاهش و سیاره را نجات دهد، اما برای اجرایی شدن این پیمان مشکلات فراوانی وجود دارد.
در کارگاهی 2 روزه که با عنوان نقش هماهنگ کننده ملی طرحهای مکانیسم توسعه پاک ، به همت سازمان محیطزیست ایران ، وزارت امور خارجه نروژ و شرکت ملی نفت ایران در مجتمع پردیسان برگزار شد، شرکت کنندگان تلاش کردند تا به بررسی یکی از روشهایی بپردازند که می تواند تعهدات اعلام شده در پروتکل کیوتو را اجرایی کند.
پروتکل کیوتو، یکی از واژه های آشنایی است که در چند سال اخیر به طور گسترده ای به گوش می رسد و در هر محفل عمومی سیاسی یا اقتصادی یا فرهنگی و علمی درباره آن بحث می شود.
این که یک پیمان زیست محیطی تا به این حد اهمیت یافته که از کشورهای کوچک و عقب مانده گرفته تا کشورهای توسعه یافته و سران G8 این موضوع را در دستور کار خود قرار می دهند، نشاندهنده این واقعیت است که محتوای این پیمان دربردارنده موارد ضروری است که خارج از مرزهای جغرافیایی خاص معنی پیدا می کند.
واقعیت این است که دمای میانگین سیاره زمین طی چند دهه اخیر، رشدی معادل رشد این دمای میانگین در قرنهای گذشته داشته است.
این افزایش دما باعث خواهد شد در مجموعه رویدادهای زنجیره ای متفاوتی که رخ خواهد داد، کم کم شرایط زیست در سیاره ما دگرگون شود.اگر بخواهیم به طور ساده رویدادهایی را که زمین با آن دست به گریبان خواهد شد، مرور کنیم ، باید از عرضهای شمالی تر یا جنوبی تر آغاز کنیم.
گرم شدن دمای میانگین تنها به اندازه یک درجه کافی است تا روند ذوب شدن یخهای قطبی سرعت بگیرد؛ بدین ترتیب در حالی که دمای میانگین سیاره افزایش می یابد به واسطه واردشدن آبهای سرد به اقیانوس ها، علاوه بر افزایش سطح آبهای آزاد، دمای این آبها کاهش می یابد (به علت ترکیب شدن با آبهای سرد قطبی).
این موضوع باعث می شود نوارهای جریانات هوایی تغییر کند و به طور مثال بازه مجاز رخ دادن طوفان های حاره ای (Hurricane) افزایش یابد. (بسیاری ، علت فعالیت شدید طوفان های سال پیش مانند طوفان ایوان را همین موضوع می دانند) با ادامه این روند، عصری که به دلیل این فعالیت های جوی با سرما و یخبندان موقت همراه خواهد بود، آغاز می شود تا عصر یخبندان موقتی شکل گیرد.
پس از آن و با ادامه روند گرم شدن دمای میانگین ، کم کم سیاره شروع به داغ شدن می کند و چهره ای متفاوت به خود خواهد گرفت. بسیاری از گونه های جانوری و گیاهی (که اتفاقا عمده آنها در راس زنجیره غذایی قرار می گیرند) نسبت به این تغییرات آسیب پذیرند و به این ترتیب زنجیره غذایی دگرگون خواهد شد.
نسل بسیاری از موجودات حساس به این تغییرات منقرض شده و از سوی دیگر با انقراض آنها نسل بسیاری از گونه های دیگر که به گونه های طبقه اول وابسته است ، در معرض نابودی قرار می گیرد. سرانجام زمین ما طی کمتر از چند قرن به سیاره ای خشک و سوخته تبدیل می شود، آن گونه که زهره این روزها چنین است.

چرا گرم می شویم؛

علت گرم شدن سیاره ما پدیده ای به نام اثر گلخانه ای است. شما با این اثر بخوبی آشنا هستید. در میانه فصل سرد، اگر درون یک گلخانه شیشه ای یا نایلونی بروید متوجه اختلاف دمای قابل توجه آن با محیط بیرون خواهید شد.
علت آن است که جنس استفاده شده در سقف این گلخانه ها باعث می شود وقتی که امواج نور خورشید وارد گلخانه شدند، هنگام بازتاب بخشی از این پرتوها و بخصوص پرتوهای مادون قرمز نتوانند از محیط فرار کنند و در محیط گلخانه به دام افتند و همین مساله دما را افزایش می دهد.
به عبارتی جنس سقف گلخانه شما در حکم یک دالان یکطرفه را برای امواج گرمایی بازی می کند، اما زمین که سقف نایلونی ندارد.
انسان مدرن از آغاز انقلاب صنعتی ، ناخواسته چنین سقفی را برای سیاره خود ایجاد کرده و به واسطه فعالیت های صنعتی ، میزان تولید برخی گازهای خاص نظیر دی اکسیدکربن ، متان ، اکسید نیتروژن ، هیدرو فلوئر کربن ، پری فلئورو کربن و هگزا فلئور گوگرد افزایش یافته است.
این گازها که به گازهای گلخانه ای موسوم هستند، اثری همانند همان سقف گلخانه را ایجاد می کنند.
در واقع اجازه خروج بازتاب های امواج مادون قرمز را از سطح زمین به محیط بیرون از اتمسفر نمی دهند و به دام افتادن این پرتوهای گرمایی باعث افزایش دمای میانگین سیاره ما می شود.

چه باید کرد؛

نکته بسیار مهم این است که میزان فعلی تولید گازهای گلخانه ای برای آینده نزدیک سیاره خطر دارد. متاسفانه هیچ راهی برای حل مشکل پیش آمده وجود ندارد و تنها امکان موجود، کاهش (و البته در حالت ایده آل توقف کامل) تولید این گازها به طور مصنوعی است.
اگر آهنگ انتشار این گازها در جو زمین کاهش یابد، آنگاه طبیعت زمین این فرصت را می یابد تا به مرور زمان ، خود را ترمیم کند و به شرایط پایدار بازگردد و در غیر این صورت فاجعه بسیار نزدیک خواهد بود. اما پرسش مهم این است که چرا با توجه به چنین خطر جهانی ای و این راه حل مشخص ، تولید گازها متوقف نمی شود؛
واقعیت این است که تضاد بین منافع کوتاه مدت کشورهای گوناگون و بویژه کشورهای صنعتی که برای افزایش تولیدات خود و حفظ برتری اقتصادی و صنعتی نیازمند روشهایی هستند که تولید گازهای گلخانه ای را به همراه دارد، منافع کل سیاره در زمان ما به یک چالش اساسی تبدیل شده است.
از یک سو منافع کشورهای صنعتی قرار دارد و از سوی دیگر منافع سیاره و ایجاد تعادل میان این دو مورد کار پیچیده ای است. به همین دلیل مدتها طول کشید تا کشورهای جهان که متوجه خطر تغییرات جهانی آب وهوا شده بودند، بر سر متن مشترکی به توافق برسند که راهکاری عملی را برای جلوگیری از ادامه افزایش انتشار گازهای گلخانه ای پیشنهاد می کرد.
این پیمان که به نام پیمان کیوتو معروف شده است ، سال 1997 در شهر کیوتو به تصویب رسید و ماه گذشته با امضای این موافقت نامه از سوی روسیه جنبه اجرایی پیدا کرد.
در واقع از میان تمام کشورهای صنعتی که ملزم به رعایت این پیمان هستند، تنها ایالات متحده امریکا (به عنوان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان گازهای گلخانه ای) و استرالیا به این پیمان نپیوسته اند. پس از آن که روسیه موافقت نامه را امضا کرد و بخش عملیاتی پروتکل آغاز شد و بلافاصله پس از آن بسیاری از کشورهای عضو سازمان تولیدکنندگان نفت (OPEC) نیز به این موافقت نامه پیوستند، فرآیند الحاق کشورمان (که در مذاکرات تصویبی این پیمان نقش فعال داشت)، انجام شد و با تایید شورای نگهبان قانون اساسی لایحه الحاق ایران پس از کش وقوسهای فراوان به تایید رسید.
جالب است که کشور ما در جریان مذاکرات پیچیده تصویب پیمان کیوتو و بویژه زمانی که این مذاکرات با بن بست و مخالفت کشورهای جنوب متوجه شده بود و در زمانی که ریاست گروه 77به عهده کشورمان قرار داشت ، نقش راهبردی بازی کرد، اما با وجود این ، جزو آخرین کشورهایی بود که رسما به پیمان ملحق شد.
براساس این پیمان کشورهای متعهد نام برده شده در این پیمان (کشورهای توسعه یافته) باید تا سال (2012 سال پایان پیمان) تولید و انتشار گازهای گلخانه ای خود را تا حد قابل قبول و مشخصی کاهش دهند. انجام چنین کاری نیازمند روشهای پیچیده و بعضا غیرمتعارفی است.
گسترش انرژی های جایگزین ، اصلاح الگوی مصرف و تغییر رفتارهای شهروندی گوشه ای از این فرآیند است. داستان معروف چند ماه اخیر، اقدام مقامات ژاپنی بود که نخست وزیر و وزرا و مقامات ارشد و به تبع آنها کارمندان رسمی به جای استفاده از فرم کت و شلوار و کروات ، کتهای خود را درآوردند و کروات ها را باز کردند.
بدین ترتیب دمای دستگاه های خنک کننده ادارات از 25درجه ، به 28 درجه افزایش یافت (کاهش کت و کروات 3درجه تفاوت دما را جبران می کرد) و بدین ترتیب از سوزانده شدن مقادیر زیادی سوخت و به تبع آن تولید گازهای گلخانه ای جلوگیری شد.اما با مساله ضررهای اقتصادی این کار چه باید کرد؛
آیا همه کشورهای صنعتی آنقدر شجاعت دارند تا مانند امریکا رسما از پذیرفتن پروتکل خودداری کنند و یا آن قدر از خود گذشته اند که رشد صنعتی خود را متوقف کنند؛ بعید به نظر می رسد چنین اتفاقی بیفتد و همین مساله یکی از خطرهایی بود که پیشاپیش اهداف پروتکل کیوتو را تهدید می کرد و دقیقا به همین دلیل بود که در خود پروتکل سازوکارهایی طراحی شد تا این مساله را حل کند.
یکی از 3پیشنهاد اصلی پروتکل مساله و مکانیسمی است که به نام مکانیسم توسعه پاک یا Clean Development Mechanism شناخته می شود.

بازاری به نام کربن

در مکانیسم توسعه پاک (CDM)اساس بر این قرار گرفته است که برآیند و مجموع تولید گازهای گلخانه ای در سراسر جهان باید تا سال 2012 تا حد خاصی که پروتکل اعلام می کند کاهش یابد.
در پروتکل گروهی از کشورهای صنعتی که تولید بالایی از گازهای گلخانه ای را دارند موظفند بیش از کشورهای کمتر توسعه یافته تولید این گازها را کاهش دهند. در حالی که نقش تولید این گازها در اقتصاد آنها بیش از کشورهای کمتر توسعه یافته یا در حال توسعه است.
حال ، این مکانیسم با تعریف بازاری به نام بازار بورس کربن (منظور بخش اصلی از گازهای گلخانه ای است ) جابه جایی را بین کشورهای صنعتی و در حال توسعه تعریف می کند.
بر این مبنا کشورهای صنعتی به جای آن که مستقیما تعهد خود در کاهش گازهای گلخانه ای را اجرا کنند، این کار را به واسطه سایر کشورها انجام می دهند. به عنوان مثال اگر کشور صنعتی الف و کشور غیر صنعتی ب را در نظر بگیرید، براساس پروتکل کیوتو کشور الف ملزم به کاهش A درصدی تولیدات گازهای گلخانه ای خود است.
اما این کشور به جای این که خود این کار را بکند، اعتبار کربن کشور ب را می خرد. یعنی براساس قراردادی متقابل و در قبال ارائه خدمات فناوری تولید گازهای گلخانه ای کشور ب را که بر اساس پروتکل ملزم به کاهش گازهای گلخانه ای به میزان کمتری است تا حدی بیش از تعهد آن کشور کاهش می دهد.
به این ترتیب کشور بیش از میزان پیش بینی شده در پروتکل ، تولید گازهای گلخانه ای خود را کاهش می دهد. حال کشورهای صنعتی این بازار را در اختیار می گیرند و سهم اضافی کاهش این گازها را از کشور می خرند.
به این ترتیب کشورهای صنعتی به جای آن که خود مستقیما تولید گازها را کاهش دهند، از کاهش بیش از حد تعیین شده دیگر کشورها برداشت می کنند.
در این رابطه 2طرفه کشورهای صنعتی به روند تولیدات صنعتی خود ادامه می دهند و کشورهای در حال توسعه نیز برخی خدمات و سرمایه را در اختیار می گیرند و در پایان سال 2012 میزان کاهش گازهای گلخانه ای زمین در حد پروتکل خواهد بود، بدون آن که صنعتی ها یا کشورهای شمال هم از این موضوع ضرر ببینند.
پیش بینی می شود تا چند سال آینده این بازار کربن به یکی از اصلی ترین بازارهای انرژی در جهان تبدیل و حجم زیادی از سرمایه در قالب این مکانیسم جابه جا شود. برای ورود به این بازار جهانی در هر یک از کشورها ابتدا مرکز هماهنگ کننده ملی (DNA) تاسیس خواهد شد و پس از آن ورود به این بازار انجام می گیرد.
کاهش تولید گازهای گلخانه ای در کشورهای در حال توسعه نیز بر مبنای انجام طرحهایی در واحدهای گوناگون صورت می گیرد تا به بهینه کردن تاگوهای این مراکز فرآیند تولید بهبود گازهای گلخانه ای کاهش یابد.
ایران در حال سپری کردن مراحل تشکیل مرکز هماهنگ کننده ملی است تا بزودی وارد این بازار شود.

بیم ها و امیدها

اگرچه بسیاری از مراجع زیست محیطی جهان این مکانیسم را یکی از راهکارهای اجرایی و مناسب برای تضمین اجرای پروتکل کیوتو می دانند، اما برخی ناظران بین المللی نسبت به شیوه مکانیسم توسعه پاک با شک نگاه می کنند.
در واقع این منتقدان به اصل این مکانیسم ایرادی ندارند، بلکه معتقدند روشهای اجرایی شدن این مکانیسم است که می تواند در طیفی بین یک ایده آل غایی تا یک فاجعه و تهدید برای پروتکل کیوتو جابه جا شود. این افراد نگران آن هستند که نه تنها کاهش در کشورهای صنعتی رخ ندهد، در کشورهای در حال توسعه نیز به طور دقیق اجرا نشود و ما در پایان بازه اجرایی کیوتو شاهد کاهش پیش بینی شده این گازها نباشیم.
ضمن این که برخی دیگر از مراجع نیز نگرانی هایی در خصوص صدمات ، متوجه رشد کشورهای در حال توسعه و فرآیند توسعه آنها در اثر این کاهش بیش از اندازه دارند.
به هر حال ، مهمترین ضرورت موجود، تلاش برای کاهش گازهای گلخانه ای است و این رویدادی است که اگر جامعه جهانی آن را رعایت نکند، همه کشورها چه شمال و چه جنوب از آن ضرر خواهند دید.
شاید برای یک بار هم که شده بشر باید بین منافع واقعی خود و منافع موقت و غیر کلی خود دست به انتخاب درستی بزند.