تهران مادر شهرهای ایران
شهر تهران با داشتن شاخصه های منحصربه فردی در خود، نه تنها در ایران به عنوان شهری شاخص معرفی می شود، بلکه از جهاتی توانسته است خود را در میان شهرهای مختلف جهان معرفی کند.
تهران را باید از زوایای مختلفی دید: صنعت ، فرهنگ ، زبان ، دین ، آلودگی ، ترافیک ، حجم وسیع جمعیت و...
قطعا تنها در صورتی می توان این شهر هزارچهره را شناخته شده دانست که با بررسی زوایای مختلف این شهر، به بررسی این فاکتورها پرداخت.
در برنامه ریزی شهر تهران ، معمولا وسعت محدوده تهران ، 7هزار کیلومتر مربع محاسبه می شود، اما در واقع منطقه شهری تهران عبارت است از مجموعه شهر اصلی یا مادر شهر تهران با مراکز جمعیتی و فعالیت اطراف آن که با یکدیگر ارتباط روزمره دارند و به عبارت دیگر «بازار واحد کار و مسکن» را تشکیل می دهد.
سرمایه گذاری های عظیم در اطراف تهران ، انتقال واحدهای اقتصادی درون تهران به بیرون از محدوده شهر، ایجاد مجتمع ها و شهرکهای صنعتی و شهرهای جدید اطراف تهران و نظایر اینها در شعاع سی تا شصت کیلومتری شهر نشان می دهد که تهران محدود به 22منطقه این شهر نبوده و فاصله شمالی ترین نقطه تا جنوبی ترین نقطه آن به 40کیلومتر و شرقی ترین تا غربی ترین ، 70کیلومتر است و بیش از 100آبادانی پیرامونی در طول سالیان در آن ادغام شده است.
به طور مثال ، مناطقی همچون شهرری ، شهریار، زورآباد، خاک سفید و بسیاری از محله های دیگر، همگی زمانی از شهر تهران جدا بوده و فاصله قابل توجهی با شهر تهران داشته اند، اما در حال حاضر تمامی این مناطق جزئ نقاط شهری تهران محسوب شده و بعضا حتی محدوده شهری فراتر از این مناطق نیز رفته است.
این گسترش تا بدان جاست که براساس پیش بینی موجود، شهر کرج نیز در طی چند سال آینده به شهر تهران متصل خواهد شد. تمامی این گستردگی ها موجب شده تا هدایت و حفاظت از شهر تهران ، با سختی ها و مشکلات بسیاری همراه بوده و فارغ از نهادهای موجود در هر شهر، نیازمند به نهادهای بیشتری برای اداره خود داشته باشد.
از سوی دیگر، هر چند اقدامات متعددی برای جلوگیری از این گسترش روز افزون شهر تهران صورت گرفته ، اما این اقدامات هنوز نتوانسته است مانع از ورود خیل عظیم مهاجران به شهر تهران شود. اقداماتی همچون انتقال پایتخت ، گسترش قطبهای صنعتی و تقویت آنها در مکانی غیر از تهران ، ایجاد اشتغال در نقاط مختلف کشور و دهها حرکت دیگر، همگی از مواردی است که در جهت ممانعت از گسترش روزافزون تهران صورت می گیرد.
دین
براساس آمار موجود، بیشتر ساکنان تهران ، یعنی چیزی در حدود 98درصد مسلمان هستند. مسیحیان 2/1 درصد، کلیمیان 3/0 درصد، زرتشتیان 3/0 درصد و 2/0 درصد نیز به سایر اقلیت ها اختصاص دارد، اما این جمعیت دو درصدی غیر مسلمان تهرانی ، تا حدود زیادی توانسته اند خود را به عنوان شهروندان مقبول جلوه دهند.
به طور مثال ، کلیمی ها توانسته اند گوشه ای از بازار را در دست خود گرفته و یا در بورس پیچ و مهره و ابزار آلات موفق باشند.
از سوی دیگر، اختصاص دادن محله هایی در تهران به این جمعیت 2درصدی ، نشان از تعامل و همکاری دوجانبه این شهروندان با سایر شهروندان دارد.
سواد
دومین شاخصه ساکنان تهران ، میزان سواد آنهاست. بررسی میزان سواد ساکنان یکی از شاخصهای موجود برای توسعه انسانی شهروندان است.
براساس آمار موجود، میزان باسوادی در تهران در طول سالیان اخیر افزایش یافته است ؛ به گونه ای که در سال 1370به 9/87 درصد جمعیت شش سال به بالا رسید.
اما نکته جالب در آمار سواد تهرانی ها، باسوادتر بودن مردان و بالانشینان شهر است ؛ بدین معنی که در آمار موجود، میزان مردان تحصیلکرده ، بیش از زنان است و جمعیت 4/91 درصدی مردان را برتر از 6/84 درصدی زنان تحصیلکرده نشان می دهد.
از سوی دیگر، مناطق فقیرتر در قسمتهای حاشیه جنوبی شهر، دارای میزان بی سوادی بیشتری به نسبت سایر مناطق می باشند.
این مساله بدان معناست که باوجود تلاشهای فراوان برای ایجاد عدالت اجتماعی در میان تمامی اقشار مختلف تهران ، هنوز نیل به این هدف به صورت کامل میسر نشده است.
از سوی دیگر وجود مهاجران بی سواد که از شهرهای مختلف ایران برای پیدا کردن کاری ساده به تهران آمده اند، تهرانیان را برای رسیدن به ریشه کن کردن بی سوادی با خلل مواجه کرده است.
لذا با توجه به آمار موجود و وضعیت مهاجرپذیری شهر تهران باید گفت که تقریبا اهالی واقعی تهران ، بی سوادی را در خود ریشه کن کرده اند و این بی سوادی تا حد زیادی از مهاجران غیرمتخصص و بی سواد به تهران ناشی شده است.
ترکیب سنی
هر چند تهرانی ها در مجموع ، جمعیت جوانی را در خود دارند، اما در مقایسه با آمار کشوری جمعیت مسن تری را دارا می باشند. در سال 1370، نیمی از تهرانی ها، کمتر از 3/22 سال سن داشتند که در این میان ، جمعیت مناطق مرکزی و شمالی از قبیل مناطق 3، 6و 11، مسن تر از جمعیت مناطق پیرامونی از قبیل مناطق 15، 18و 19است.
براساس آمار موجود و مقایسه جمعیت ساکنان مناطق تهران با یکدیگر و شهرستان ها، به این نتیجه می رسیم در مناطقی از تهران که جمعیت شهری قدیمی را حفظ کرده است ، شاهد جمعیت مسن تری به نسبت جمعیت مناطق تازه تاسیس تهران هستیم.
این جمله وقتی کاملتر خواهد شد که این نکته را در ذهن خود داشته باشیم که یکی از معانی جمعیت مسن ، کم بودن میزان موالید به نسبت جمعیت جوان در آنهاست که این کم بودن موالید باعث خواهد شد تا میانگین سنی نیز بالا رفته و جمعیت موجود را مسن تر نشان دهد.
این آمارها تماما حکایت از این مساله دارند که در مناطق اصیل تر تهران با وجود جمعیت شهری قدیمی تر، کنترل موالید بسیار بیشتر از مناطقی است که تازه تاسیس بوده و جمعیت مهاجر بیشتری را در خود جای داده اند.
زمین لرزه
اما یکی از دلایلی که در کنار افزایش بی حد و حصر جمعیت برای خروج از بحران گسترش بی رویه تهران در طی چند وقت اخیر مطرح شد، زلزله تهران بود که خود در ارتباط مستقیم با جمعیت بی حد و حصر تهران است ؛ چرا که جمعیت تازه ورود، بیشتر در نقاطی از شهر سکنی می گزینند که فاقد بسیاری از اصول لازمه برای مقابله با زلزله بوده و در صورت وقوع زلزله ، فاجعه ای اساسی را ایجاد خواهد کرد.
به طور مثال می توان به خانه های قدیمی موجود در محلات جنوبی تهران اشاره کرد که جمعیت زیادی از مهاجران را به خود اختصاص داده ؛ حال آن که حتی فاقد اصول اولیه پیشگیری در مقابله با زلزله است.
از سوی دیگر، زمینی که تهران بر سطح آن گسترش یافته ، یکپارچه و مستحکم نیست ، بلکه گسلهای کوچک و بزرگی آن را شکسته و قطعه قطعه کرده است که بیشتر جهت شمال غربی به جنوب شرقی و یا شرقی به غربی دارد.
جالب اینجاست که نیمه شمالی تهران از نظر حرکت گسلها، آسیب پذیرتر از نیمه جنوبی آن است ، حال آن که نیمه جنوبی تهران ، به صورت کلی در مقابل زلزله حتی زلزله های خفیف تر از نظر مقاومت ساختمانی آسیب پذیرتر است.
با وجود بحثهای متعدد پیرامون زلزله در تهران که در چند وقت اخیر در رسانه های عمومی و مطبوعات و حتی در میان توده مردم مطرح بوده ، اما گسلهای اصلی زلزله از اطراف تهران یعنی از شهرهایی همچون گرمسار یا فیروزکوه می گذرد.
تنها گسل مهم سراسری به طول صدها کیلومتر، درست از پای توچال ، یعنی شمال فرحزاد، سعادت آباد، ولنجک و نیاوران می گذرد و بقیه ، جزو زلزله های فرعی محسوب می شوند که تنها به دلیل عدم مقاومت ساختمان ها و استعداد این بناها برای تخریب ، پرخطر معرفی شده اند.
اقتصاد
تهران بزرگترین مرکز تراکم اقتصاد ایران است. براساس آمار موجود، صنایع شهرستان تهران از نظر گستردگی و تنوع ، مقام اول را در ایران داراست و بیشترین فعالیت صنعتی در این شهر صورت می گیرد، اما اقتصاد تهران تا حد زیادی بر پایه مدیریت اقتصاد ملی است و این واقعیت که تقریبا نیمی از جمعیت شاغل پایتخت در استخدام بخش دولتی است ، خود گواه این مدعاست.
به لحاظ تاریخی ، تمرکز بیشتر فعالیت اقتصادی در تهران ، تابعی از موقعیت مسلط اداری این شهر نسبت به بقیه گستره پهناور کشور است. از سوی دیگر تهران به عنوان بزرگترین بازار کشور، بیشترین مقدار این درآمدها را جذب خود کرده است.
بیشتر شرکتها و موسسات تهرانی کوچکند و به طور عمده در زمینه تجارت ، تولید و خدمات فعال هستند. با این حال واحدهای بزرگ صنعتی ، نقش عمده ای در تولید ایفا می کنند.
براساس آمار سال 1375از نزدیک به یک میلیون و ششصد هزار فرد شاغل در شهرستان تهران ، 75درصد در بخش خدمات ، 24درصد در بخش صنعت و معدن و 1درصد در بخش کشاورزی مشغول هستند.
هر چند 24درصد شاغلان ، یعنی چیزی نزدیک به یک چهارم مردم شاغل در تهران در بخش صنعت و معدن مشغول هستند، اما با این وجود، این شهر توانسته بیشترین میزان بخش صنعت و معدن در کشور را در خود جای دهد که این مساله از وجود معضلی به نام فقر صنایع در سایر شهرها خبر می دهد.
قطعا در صورت نبود برنامه ریزی صحیح برای رفع این مشکل ، شاهد گسترش روزافزون شهر تهران به عنوان قطب صنعتی کشور و وابستگی سایر شهرها به شهر تهران خواهیم بود.
از سوی دیگر با توجه به آمار موجود و اختصاص تنها یک درصد از شاغلان تهران به بخش کشاورزی ، این شهر در این بخش تبدیل به شهری مصرف کننده شده که برای رفع حوایج و نیازهای خود، مجبور به استفاده از پتانسیل سایر شهرهاست ، اما در بخش خدمات که 75درصد شاغلان تهران را در بر می گیرد، می توان به مشاغلی همچون عمده فروشی ، خرده فروشی ، رستوران داری و هتلداری اشاره کرد که مهمترین مشاغل در بخش خدمات در تهران را شامل می شوند.
میزان جمعیت
تهران ، بزرگترین مرکز تجمع ایران و یکی از بزرگترین شهرهای جهان است. در سال 1370شهر تهران دارای جمعیتی بالغ بر 5/6 میلیون نفر بود که بیش از یک پنجم جمعیت کل کشور را تشکیل می داد.
براساس آمار، از سال 1370 تا 1375، با دو درصد رشد سالانه ، همچنان بر تعداد جمعیت در شهر تهران افزوده شده است که این رشد بی رویه در کنار مهاجران غیررسمی ، باعث ایجاد مشکلات عدیده ای در سطح شهر تهران شده است.
براساس پیش بینی های موجود، تهران در روز 13میلیون و در شب 9میلیون نفر جمعیت را در خود جای می دهد. وجود این 4میلیون اختلاف در حقیقت نشان دهنده جمعیتی است که روزانه از شهرهای اطراف به تهران می آیند که وجود این حجم جمعیت ، معضلات بسیاری را به دنبال خود دارد که ترافیک ، نمونه ای از آنهاست.
به دلیل مشخص نبودن همین میزان جمعیت واردشده به تهران و مهاجران غیررسمی ، تعیین دقیق تهرانی ها و الگوی دقیق تغییر جمعیت دشوار است.
حمل و نقل
ترافیک ، مشکل عمده در تهران است. بسیاری از تهرانی ها، ترافیک را بعد از تورم ، مهمترین مشکل شهر می دانند. تراکم ترافیکی ، فقدان فضای کافی پارکینگ و عادات غلط رانندگی ، همگی زندگی روزمره را تحت فشار شدید قرار می دهد؛ تا آنجا که میانگین سرعت سفرهای روزمره در شهر، 18کیلومتر در ساعت است.
از نظر ساکنان تهران ، راه حل این مشکل در گرو بهبود برنامه ریزی حمل و نقل ، مداخله هماهنگ دولت و ممنوعیت تردد وسایل نقلیه قدیمی است. حدود 40درصد سفرهای داخل شهری با وسایل نقلیه شخصی صورت می گیرد، اتوبوس ها 25درصد و تاکسی ها و سواری های مسافربر نیز 22درصد مردم را جابجا می کنند.
براساس مطالعات جدید، تعداد وسایل نقلیه شخصی ، 750هزار ماشین است که اگر این تعداد را به 300هزار موتور در تهران اضافه نماییم ، می توان گفت برای هر دو خانوار تهرانی ، یک وسیله نقلیه موتوری اختصاص می یابد که اکثرا هم در سطح شهر فعال هستند.
این مساله خود نشان از حجم بالای ترافیک در سطح تهران دارد.
تهران را چگونه بنگریم؛
شهر تهران و یا بهتر بگوییم ابرشهر تهران را می بایست از زوایای مختلفی بررسی کرد.
تهران را هم می توان شهر دود، ترافیک ، آلودگی و سر و صدا با حجم وسیع جمعیت دانست و هم می توان به آن به عنوان شهری با اقتصاد وسیع ، صنایع گسترده و سواد بالاتر جمعیت آن به نسبت سایر شهرها نگریست.
علی محمد متولیان 
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
