آرزو‌های بزرگ؛ جهان مملو از صلح

برای این همایش بیش از صد چکیده مقاله از داخل و خارج کشور ارسال شده بود که 40 چکیده مقاله تائید و چاپ شد. بنا به گفته دکتر مهدی ذاکریان، دبیر علمی همایش، این همایش با هدف کمک به تولید ادبیات پژوهشی در زمینه گفت‌وگو و صلح و امنیت بخصوص برای جلب‌نظر جامعه دانشگاهی اجرا شده که هم از داخل و هم از خارج کشور استقبال خوبی از آن صورت گرفته است. این همایش در چهار پنل اصلی اجرا شد که در اینجا به تعدادی از مقالات سخنرانان به صورت خلاصه اشاره می‌کنیم. دکتر ناتالیا ترچنکو از موسسه مطالعات شرقی آکادمی علوم روسیه، فلیپ بائولیو​ کاندیدای دکتر​ی روابط بین‌المللی دانشگاه سنت آندرو بریتانیا، دکتر یسری القندی پژوهشگر گزارشگران عرب و غرب از قاهره، دکتر لوچیانو ذاکارا از دانشکده مطالعات بین‌المللی دانشگاه جورج تاون شعبه دوحه نیز در همایش حضور داشتند و سخنرانی کردند.

پیروزی ایران با طرح جهان علیه خشونت

دکتر بهمن اکبری، عضو شورای علمی کمیسیون حقوق بشر اسلامی و پژوهشگر مطالعات اسلامی، با اشاره به بخشی از سخنان رئیس‌جمهور در نشست شصت و هشتم مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک مبنی بر طرح «جهان علیه خشونت و افراطی‌گری» گفت: ایده گفت‌وگوی تمدن‌ها و جهان علیه خشونت و افراطی‌گری هر دو از سوی ایران اسلامی در قالب قطعنامه سازمان ملل مورد وفاق جهانی قرار گرفته‌اند. زمان و فضای قطعنامه دوم به گونه‌ای است که تصویر ایران در ذهن و زبان مردم و نخبگان جهان زیبنده ملتی پرافتخار و کشوری با تاریخ و فرهنگ چندهزارساله و انقلابی نیست. در این فضای ذهنی، ایده دکتر روحانی نمایانگر این واقعیت است که اگر با زبانی که خواسته ادیان الهی و مکاتب انسانی است، سخن گفته شود، جهان خسته از جنگ، افراطی‌گری، خشونت و نابردباری از آن منطق و اندیشه‌ای حمایت می‌کند که هدف آن ساختن جهانی بر مبنای ارزش‌های انسانی و عاری از خشونت و ستیز و تبعیض باشد. حمایت جهان از این ایده، نشانه پیروزی نظریه‌های انسانی اسلام است.

جهان چندصدایی

دکتر هادی خانیکی، عضو هیات علمی دانشکده ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی، سخنان خود را درباره توانش ارتباطی، گفت‌وگو و خشونت‌زدایی در هفت نکته اصلی دسته‌بندی کرد و گفت: جهان امروز به لحاظ فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی ظرفیت‌های فراوان جدی یافته، اما همه صداها در آن شنیده نمی‌شود و صداهایی به حاشیه می‌رود و همین شنیده نشدن یا به حاشیه رفتن موجب ایجاد فریاد و خشونت می‌گردد. باید کاری کرد تا به لحاظ ارتباطی، جهان ما به ​جهانی با چند صدا​ و نه ​تک‌صدایی​ تبدیل شود. ضمن این که هر ارتباطی، گفت‌وگو نیست ولی باید کاری کرد تا ارتباطات به گفت‌وگو بینجامد. نیاز دنیای جدید مشارکت با یکدیگر است و بازی با هم نه در برابر هم. منطق گفت‌وگویی بر فهم گفت و شنودی متکی است و معنای آن فاصله گرفتن از ارتباط یکسویه و ​گوینده‌مدار​ است. گفت‌وگوهای یکسویه و قدرتمدار که بر دیگری‌سازی و قوم‌مداری، انگاره‌سازی و دیگرستیزی تکیه دارند، از اساس نمی‌توانند به فهم ارتباطی بینجامند. ما برای رسیدن به ​فهم ارتباطی​ باید بیشتر به ​توانش ارتباطی​ تکیه کنیم. توانش ارتباطی داشتن قدرت فرهنگی در ارتباط با جهان پیرامون و با اذهان و مقاصد آرزوهای دیگر است که امکان گفت‌وگو را در عرصه‌های مختلف بیشتر می‌کند و همین توانمندی در گفت‌وگو از بار خشونت می‌کاهد.

حقوق بشر جهانشمول

دکتر مهدی ذاکریان، استادیار دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی، درخصوص جهانی شدن گفت‌وگو و جهانشمولی حقوق بشر گفت: کوتاه گشتن ارتباطات انسانی و تماس آنی با یکدیگر از دستاوردهای فوری و ارزنده جهانی شدن است که به وسیله ابزارهای گوناگون صورت می‌گیرد. در بستر چنین تحولاتی، گفتمان‌های حقوق بشری نیز به مناظره می‌پردازند و قطعا منطق مسلط هر گفتمانی در فرآیند جهانی شدن به گفتمان مسلط جامعه جهانی تبدیل می‌شود. این موضوع سبب‌ساز هنجارسازی جهانی می‌‌شود و همین جا این سوال مطرح می‌شود که چرا جهانشمولی حقوق بشر به گفتمان مسلط ارزشی در جامعه بین‌المللی تبدیل شده است؟ جهانی شدن سبب شده تا نقض حقوق بشر در جامعه بین‌المللی دشوار شود و حقوق بشر جهانشمول به انزوای هنجارهای ملی و بومی بینجامد. از سوی دیگر جهانی شدن​ به واسطه ابزارهای رسانه‌ای و ماهواره‌ای، منطق نسبی‌گرایان را به انزوا کشیده است.

هویت‌های گفت‌وگویی

دکتر جبار رحمانی، استادیار انسان‌شناسی پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی​ درباره «هویت‌های گفت‌وگویی و هویت‌های مونولوگی، امکان‌هایی برای صلح و خشونت» مقاله خود را ارائه کرد و گفت: هویت‌های تک‌بعدی که به عنصر خاص و محدودی تقلیل یافته، منجر به آن می‌شود که هویت خودی در نفی هویت دیگری تعریف شود و سرانجام به نوعی مونولگ و تک‌صدایی در رابطه میان کنشگران و اعمال نوعی خشونت نمادین نسبت به آنها منجر می‌شود که امکان گفت‌وگو به مثابه مبنایی برای صلح پایدار از بین می‌رود و هویت‌های چند بعدی و گفت‌وگویی مبتنی بر فهم همدلانه هستند که در آن دیگری نفی نمی‌شود و امکان خشونت علیه دیگری نیز از بین می‌رود. خشونت جایی وجود دارد که امکان مفاهمه برای افراد نیست. حقوق بشر می‌تواند در جهان متکثر فرهنگی و اجتماعی، بستر هویت‌های گفت‌وگویی و امکان فهم دیگری و احترام به او براساس قواعد فراگیر را فراهم کند. بنابراین، هویت گفت‌وگویی، مبنایی ضروری برای صلح در جهان آینده است.

دوستی، مفهومی تقلیل یافته

دکتر سیدمحسن علوی‌پور و دکتر مرتضی بحرانی مقاله‌ای درباره «همبستگی؛ پیونددهنده دوستی و صلح» برای این همایش ارسال کرده بودند که علوی پور در سخنرانی خود گفت: در زمینه پیوند صلح و دوستی پیش از هر چیز یک سوال ایجاد می‌شود و آن​ این که آیا صلح فی نفسه یک ایده‌آل هست یا خیر؟ صلح اساسا پدیده‌ای است که در دوران مدرن به طور جدی در مقولات فلسفه سیاسی مطرح شد. گرچه صلح در دوران مدرن مبنا قرار گرفته، ولی تاریخ دو قرن اخیر نشان می‌دهد جهان همواره با تهدیدهای جنگ و ناامنی روبه‌رو بوده است. در دوران کلاسیک مفهوم دوستی مقوم سازنده اجتماع بوده است. در نگاه ارسطویی، دوستی مقوم جامعه‌ای است که امکان سعادتمند شدن ما را می‌تواند فراهم کند. دوستی می‌تواند انسان‌ها را چنان به یکدیگر نزدیک کند که هر کس همزمان با کسب منافع شخصی به دنبال کسب اصل «باهم بودگی» نیز باشد. ولی این نگاه به دوستی در طول زمان‌های مختلف‌، دچار تغییرات متعدد شده است. در اندیشه مسیحی، دوستی به یک فضیلت و رذیلت شخصی تقلیل پیدا کرد و دیگر به عنوان یک پدیده اجتماعی بی‌معنا شد. این تحولات در دوران رنسانس نیز ادامه پیدا کرد و کم‌کم دوستی به لحاظ یک فضیلت اجتماعی از میان رفت و صرفا جنبه شخصی بودن آن باقی ماند. در این میان، همان اندازه که افراد به دنبال صلح بوده‌اند، به جنگ رسیده‌اند و جنگیدن که از خصایص دوران کلاسیک بود، به خودخواهی، لذت شخصی، قدرت و منافع شخصی تبدیل شد. حال سوال این است که چگونه می‌توان به مفاهیم کلاسیکی که برسازنده اندیشه دوستی بوده‌اند دوباره دست یافت؟ یادمان باشد ​ در دوران مدرن امر خصوصی بر عمومی غالب می‌شود و مدرنیته به خودی خود چیز بدی نیست، اما یک پروژه ناتمام است که باید براساس اندیشه بشری آن را در جهت کمک به انسان به کار گرفت.

فرهنگ مهارت و انضباط

دکتر رضا ماحوزی، عضو هیات علمی پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، درخصوص فرهنگ مهارت و فرهنگ انضباط، شروط ذهنی و عینی تحقق صلح، امنیت و حقوق بین‌الملل​ گفت: پیش از هر چیز باید این سوال را مطرح کرد که چرا باید برای صلح پایدار بین کشورها ائتلاف‌هایی صورت بگیرد؟ براساس مبانی آرای کانت، فیلسوف عصر روشنگری، انسان‌ها و جوامع دو وضعیت دارند؛ طبیعی و مدنی. لازم است افراد را از وضع طبیعی به وضع مدنی ارتقا داد. از طرف دیگر، با تحلیل فرهنگ در یک معنای عقلانی و فلسفی​ می‌توان مبانی یک نظام سیاسی و اخلاقی را که به سلامت رفتاری افراد و جوامع و نیز کمال عقلانیت و آزادی فکری شهروندان خود توجه دارد، استخراج کرد.

برای دستیابی به اخلاقیات و آزادی عقلانی​ باید شرط ذهنی یعنی فرهنگ مهارت حاصل شود. فرهنگ مهارت در واقع از تمایل همه انسان‌ها به آزادی و عقلانیت بهره می‌برد و با تاسیس نهادهای بین‌المللی و مجامع حقوقی طرفدار آزادی و صلح، از جنگ‌ها، بی‌عدالتی‌ها و اوضاع محدودکننده آزادی و عقلانیت جلوگیری می‌کند. همسویی فرهنگ مهارت (شرط ذهنی) و فرهنگ انضباط (شرط عینی) نه‌تنها سلامت و احساس امنیت و مطلوبیت زندگی عینی و مادی، بلکه خرسندی عقلانی و آزادی فکری و اخلاقیت رفتاری و اجتماعی را به همراه دارد. اینها مطلوب عمده نظام‌های سیاسی هستند.

استقبال جهانی از طرح جهان علیه خشونت

دکتر علیرضا معیری، رئیس مرکز ملی مطالعات جهانی شدن، درباره مقاله خود تحت عنوان «رویکرد جمهوری اسلامی ایران به مقوله صلح و مبارزه با خشونت و افراطی‌گری در عصر جهانی شدن» گفت: استقرار صلح و امنیت از ضروریات بنیادی عصر جهانی شدن است که برای نظام جمهوری اسلامی ایران نیز از اهمیت بالایی برخوردار است. سلم، مدارا، صلح و حفظ کرامت انسانی و پرهیز از نزاع و کشمکش هم در اسلام بسیار سفارش شده و هم با ماهیت اسلام سازگاری تمام دارد. توسل به خشونت و استفاده از ابزارهای فشار و تحریم در عصر جهانی شدن، بزرگ‌ترین مانع توسعه‌یافتگی است.

در روند جهانی شدن هیچ فرهنگ و تمدنی نباید احساس تحقیرشدگی کند. جوامع انسانی صرف‌نظر از تنوع فرهنگی و تمدنی باید فرهنگ احترام و تکریم یکدیگر را بیاموزند. بخشی از زمینه‌های تولید خشونت مربوط به سیاست‌های نظامی‌گری برخی کشورهای قدرتمند جهان است. خشونت را نمی‌توان با خشونت، مهار و کنترل کرد. دور باطل مبارزه با خشونت از طریق اقدامات خشونت‌آمیز فقط هیزم بر آتش دشمنی‌ها و کینه‌ها ریختن است. امروز، استقبال جهانی از طرح «جهان علیه خشونت و افراطی‌گری» از سوی رئیس جمهور ایران، با استقبال کم‌نظیر جامعه بین‌المللی مواجه شده که نشان می‌دهد انسان امروز از جنگ، خشونت و افراطی‌گری به ستوه آمده و از هر طرحی که بتواند به بهبود شرایط تاسف بار کنونی کمک کند، پشتیبانی می‌کند.

حورا نژاد صداقت / جام جم