«نگاه نقره‌ای» رادیو به مشکلات سینما

این دیالوگ ماندگار علی حاتمی در فیلم سینمایی مادر، بخشی از تیتراژ برنامه زنده «نگاه نقره‌ای» رادیو گفت‌وگو به تهیه‌کنندگی فرهاد دهنوی و اجرای شهاب شهرزاد به‌عنوان کارشناس و منتقد است. برنامه‌ای یکساعته که بیش از یک سال از عمر پخش آن می‌گذرد و با دعوت از مهمانان و استادان مختلف فرهنگی و سینمایی مباحثی از قبیل سینمای دینی و تاریخ ادیان، سینمای خصوصی یا دولتی، آسیب‌شناسی نقد فیلم و سینمای نفاق را بررسی کرده است.

فرصتی تا ساعت 21 باقی نمانده و قدم‌هایم برای غلبه بر زمان پخش تندتر می‌شود تا به ساختمان شیشه‌ای و محل ضبط برنامه می‌رسم.

مهمانان برنامه حجت‌الاسلام سعید اصفهانیان، کارشناس علوم قرآنی و مشاور پروژه‌های سینمایی و محمد درمنش، تهیه‌کننده و کارگردان سینما هستند و مرجان عابدین، مسئول هماهنگی مهمانان را به اتاق ضبط برنامه فرا می‌خواند.

شهاب شهرزاد به‌عنوان کارشناس، مجری و منتقد بحث «سینمای ایران از انفعال تا فاعلیت» را موضوع برنامه اعلام می‌کند و پس از معرفی مهمانان شنوندگان را دعوت می‌کند تا بخش گیشه برتر را بشنوند. پس از آن با همکاری مختار شکیبا صدابردار، بخش «سینما سینما» باز هم با علی حاتمی و پخش تکه‌هایی از دیالوگ فیلم کمال‌الملک برای ورود به مباحث اصلی کلید می‌خورد.

در این میان فاصله‌ای برای همکلامی با فرهاد دهنوی، تهیه‌کننده برنامه فراهم می‌شود. وی پیش از این تهیه‌کننده برنامه‌های رادیویی چون «پنهان و پیدا» و «صدای تصویر» بوده است.

«اهداف نگاه نقره‌ای طبقه‌بندی شده است»؛ این اولین جمله‌ای است که از زبان فرهاد دهنوی می‌شنوم.

او می‌گوید: در فرآیند ساخت برنامه‌هایم به این عادت کرده‌ام که اگر به انتهای هدفم برسم، برنامه را به پایان برسانم. ما در این برنامه در هر فصلی به یک هدف می‌پردازیم. معمولا در زمان‌هایی که قصدمان انتقال پیام به مخاطب از لحاظ رسانه‌ای بوده است، به هدفمان رسیده‌ایم.

جلوگیری از ریزش مخاطبان

از دهنوی درباره ترفندهایی که برای جلوگیری از ریزش مخاطبان در نگاه نقره‌ای با توجه به گفت‌وگو محور بودن و کمبود موسیقی به کار برده می‌پرسم و او می‌گوید: همیشه موسیقی به برنامه ریتم نمی‌دهد و گاهی دیالوگ به برنامه شما کمک می‌کند؛ یعنی همان‌طور که محتوا حامل دیالوگ است، گاهی هم دیالوگ به ریتم کمک می‌کند که در نهایت فرم برنامه تثبیت شود. می‌توانیم مهمانان را طوری دعوت کنیم و چیدمان را به گونه‌ای ترتیب بدهیم که با تضارب آراء، بتدریج شنوندگان جذب شوند و ببینند چه اتفاقی می‌افتد.

این تهیه‌کننده رادیویی همچنین درخصوص اهدافی که امسال نگاه نقره‌ای دنبال خواهد کرد، می‌گوید: سال 93 به طور کلی سرفصل‌های برنامه را تغییر دادیم و خوشحالم امسال تا به این لحظه فقط 5 درصد مهمان تکراری به برنامه دعوت کرده‌ایم. امسال که فرهنگ و اقتصاد با عزم ملی و مدیریت جهادی در بیانات رهبر معظم انقلاب مطرح شده، توجه ما به سمت فرهنگ از زاویه سینماست.

دهنوی در ارتباط با چگونگی انتخاب موضوع در برنامه با توجه به تخصصی بودن بحث‌ها می‌گوید: ما در ابتدای سال 92 برای برنامه موضوع و سرفصل را تا پایان سال انتخاب کردیم و امسال هم همین کار را انجام دادیم. اگر از بحث فرهنگ خارج شویم، اتاق فکرمان آغاز می‌شود و دوباره 30 سرفصل را انتخاب می‌کنیم. موضوع‌های برنامه را فقط من، آقای شهرزاد و مدیرگروه و مدیر شبکه انتخاب می‌کنیم.

وی با اشاره به حذف بخش نقد فیلم در برنامه می‌گوید: قبلا برنامه روز جمعه و به مدت 90 دقیقه بود و می‌توانستیم نقد فیلم داشته باشیم، اما اکنون زمان ما 60 دقیقه است و به همین دلیل بخش نقد فیلم را حذف کردیم.

این تهیه‌کننده رادیویی در ادامه درباره میزان مشارکت شنوندگان در نگاه نقره‌ای عنوان می‌کند: برنامه ما به دلیل گفت‌وگومحور بودن، مخاطب خاص دارد و بسیاری از شنوندگان برنامه ما را می‌شنوند و نظرشان را بیان می‌کنند. به دلیل این‌که با شنوندگان فرهیخته روبه‌رو هستیم، ممکن است برنامه تغییر کند. گاهی متوجه شده‌ایم یک موضوع کارایی پرداخت در چند جلسه متوالی را ندارد و به همین دلیل موضوع را تغییر داده‌ایم.

مثلا درباره بحث سینمای خصوصی یا دولتی به قسمت‌هایی رسیدیم که شنوندگان به طور دائم نظر می‌دادند و مطمئن بودم شنوندگان ما خاص هستند. هیچ وقت مسیر برنامه برای نظر شنوندگان به طور کلی تغییر نکرده است، اما سعی کردیم مسیری را انتخاب کنیم که مورد نظر شنوندگان هم باشد.

از دهنوی درباره چگونگی تمرکز بر روزآمد بودن موضوع انتخابی برنامه می‌پرسم و وی در پایان صحبت‌هایش پاسخ می‌دهد: مساله روزآمد بودن، دغدغه برنامه ما نیست و بیشتر به صورت سرفصلی موضوعات را انتخاب می‌کنیم و مثلا مبحث «سینما از مسیر تا مقصد» را پیگیری می‌کنیم. البته تا حدودی به روزآمدی در حد بررسی جشنواره‌ها می‌پردازیم، اما این جزو اولویت‌های ما نیست. برخی درباره روزآمدی انتقاد می‌کنند، اما پاسخم این است که شبکه‌های رادیویی دیگر به روزآمدی توجه می‌کنند و اصلا رسالت نگاه نقره‌ای این نیست.

مباحث میان مهمانان برنامه به اوج خود رسیده و محمد درمنش سه دسته‌بندی متفاوت فیلم‌های عامه‌پسند، جشنواره‌ای و سفارشی برای سینمای ایران قابل تعریف می‌داند و معتقد است در هر سه گونه بشدت انفعال وجود دارد و همه معلول هستند و علت به حساب نمی‌آیند و بیشتر مشکل فرهنگ ما به دلیل مدیریت ناکارآمد فرهنگی است.

در مقابل، حجت‌الاسلام سعید اصفهانیان نیز به این گزاره معتقد است که جشنواره فجر که نام فجر را یدک می‌کشد، هیچ نشانه و نسبتی با فجر انقلاب ندارد و تعریف صحیحی از این نوع جشنواره وجود ندارد.

این کارشناس فرهنگی یادآوری می‌کند حوزه فرهنگ ما ساختار و برنامه‌ریزی مشخصی ندارد و دلیل موفقیت هالیوود هم حرکت در چارچوب‌هایی است که برای خودش تعریف کرده است.

لحظات پایانی برنامه با جمع‌بندی و صحبت‌های شهاب شهرزاد مجری، منتقد و مولف کتب سینمایی مختلف رقم می‌خورد. پس از پایان برنامه لحظاتی با وی همراه می‌شوم و درخصوص چگونگی تطبیق نگاه نقره‌ای با شعار مدیریت فرهنگی و جهادی می‌پرسم، او می‌گوید: ما به خلأ مدیریت جهادی در عرصه فرهنگ و هنر و غفلت از این موضوع در جریان سازی سینما پرداخته‌ایم. همواره در این سینما با فقر اندیشه و فقدان نقشه استراتژیک روبه‌رو بوده‌ایم و هر مدیری که زمام امور را به دست گرفته، سلیقه خودش و جریانی را که به آن وابستگی داشته، دنبال کرده است. از این رو، سینمای ما طی این سال‌ها، مسیر رو به رشد واحدی را طی نکرده و با افت و خیز بسیاری روبه‌رو بوده است. ما در نگاه نقره‌ای به دنبال کشف زوایای پنهان این مسائل هستیم.

شهرزاد مهم‌ترین ویژگی نگاه نقره‌ای را جریان‌سازی و دوری‌گزینی از پخته‌خواری می‌داند و درباره آن توضیح می‌دهد: ما منتظر نمی‌شویم مطالب و اخبار مطبوعات، خبرگزاری‌ها و دیگر رسانه‌ها را عینا تکرار یا منعکس کنیم؛ بلکه تلاش می‌کنیم خودمان تولیدکننده اخبار باشیم. علاوه بر این، خلأها را بررسی کرده و معضلات را ریشه‌یابی می‌کنیم تا بویژه در حوزه‌های فکری و نظری سینما، جریان‌سازی و آفرینش فکر داشته باشیم.

اهمیت دادن به نظریه‌پردازی بومی

این منتقد درخصوص رویکرد به نظریه‌پردازی بومی در نگاه نقره‌ای بیان می‌کند: بزرگ‌ترین ضعف سینمای ما طی تمام این سال‌ها، فقدان نظریه بومی بوده است و ما به نظریه فیلم و اهمیت آن در مطالعات مربوط به سینما و رویارویی آن با علوم انسانی بی‌توجه بوده‌ایم. این تنها چیزی است که می‌تواند سینمای ما را نخست به هویت در خور بومی سپس به اعتبار جهانی برساند.

متاسفانه در این زمینه هم با کوتاهی مراکز فرهنگی و غفلت مدیران و متولیان فرهنگی مواجه بودیم. سینمای ما از همان ابتدا به پخته‌خواری و گرته‌برداری خو گرفته و جز معدود رفتارهای خودجوش، به نظریه بومی و هویت ملی نزدیک نشده است.

شهرزاد توضیح می‌دهد: تمام تلاش در این برنامه پر کردن این خلأها در حد بضاعت ماست. وقتی جریان نظری شکل بگیرد که سلیقه مخاطبان را با تکیه بر هویت فرهنگی بومی ارتقا دهد، خود به خود افرادی که به آن معتقد نیستند، محو یا کمرنگ می‌شوند. قطعا نظریه‌پردازی و پیگیری آن در سینما با تکیه بر مطالعات دینی، تاریخی و جامعه‌شناسانه پیشنیازی دارد و آن هم درک درست از وضعیت حال جامعه مخاطبان این سینماست. سینمای ما در فضایی نفس می‌کشد که نسبتی با جامعه ایرانی و انقلابی ندارد.

این منتقد سینمایی در رابطه با رویکرد برنامه و تناسب آن با ژانرشناسی بومی سینمایی اظهار می‌کند: ژانرشناسی بومی به سینما کمک می‌کند تا هویت پیدا کند. ممکن است برخی افراد محدودیت‌ها و ممیزی‌ها را برای ایستایی در وضع نامطلوب بهانه کنند؛ اما معمولا خلاقیت از دل محدودیت زاده می‌شود. بسیاری از سبک‌های هنری در سینما زاییده محدودیت بوده‌اند؛ بنابراین ما کم‌کاری کردیم. گاهی حتی از آمارهای حداقل هم تنزل کردیم و براساس آمار ارائه شده وزارت فرهنگ و ارشاد، بین سال‌های 72 تا 92 بیش از 80 درصد ریزش مخاطب در این سینما داشته‌ایم. درواقع نگاه نقره‌ای هم این کمی‌ها و کاستی‌ها را واکاوی می‌کند.

وی در پایان با اشاره به مثبت دانستن نقش این برنامه در نظریه‌پردازی اضافه می‌کند: ما مباحثی مانند موج نوی دوم سینمای ایران، سینمای فاطمی، سینمای نفاق، سینمای شهادت و سینمای قرآنی را برای اولین‌بار در این برنامه مطرح و زوایای آن را نکته به نکته بررسی کردیم. هدف ما تأثیرگذاری در حوزه مدیریت و برنامه‌ریزی کلان سینماست و به نظر می‌رسد، این تلنگر بر سیستم مدیریت سینما به کمک این برنامه وارد شده است.

رادیو، رسانه جریان‌سازی است و ما نشان دادیم می‌تواند قدرت واقعی خود را پیدا کند. به‌عنوان مثال من سال‌ها قبل پیشنهاد جایزه آوینی را برای فیلم‌های همسو با هویت اشراقی و ارزش‌های انقلابی در برنامه‌ای رادیویی به مرحوم سیف‌الله داد ارائه کردم و از آن زمان تا به حال این مراسم سینمایی با اعطای این جایزه برگزار می‌شود.

تنظیم موج

برنامه «نگاه نقره‌ای» سه‌شنبه شب‌ها ساعت 21 تا 22 به مدت یک ساعت روی موج 103.5 از رادیو گفت‌وگو پخش می‌شود.

نسرین بختیاری