پیامهای پنهان نوشته در دوره سلطان صاحبقران
شب نامه نوشتاری است که آن را برای آگاهی همگان پنهانی منتشر و پخش میکردند. اواخر سلطنت ناصرالدین شاه شب نامهنویسی شکل گرفت که البته به آن «پیامهای پنهان نوشته» میگفتند. اگرچه این شکل ابراز نظر و عقیده پیشینه بسیار کهنی دارد، ولی رواج آن از اواسط پادشاهی ناصرالدین شاه آغاز شد. البته میرزا حسنخان اعتمادالسلطنه در کتاب خاطرات خود این دسته از پیامها را «اعلان» مینامید.
با رواج حکومت استبدادی ناصرالدین شاه این شب نامهها هم شدیدتر شد و نویسندگان شب نامهها نوشتههای خود را بسیار تند و تیز نشر میکردند و آن را «اعلان ملتی» مینامیدند. اما از سال 1310ه. ق (1272 خورشیدی) علیقلی تبریزی این گونه دستنویسهای خود را شب نامه نامید و از آن موقع به بعد اطلاعیهها، تهدیدها، هجویهها، مقالهها و خبرنامههای مخفی را که نویسنده و پخشکنندهاش مشخص نبود شب نامه خواندند.
شب نامه نویسی به دسته یا جمع خاصی تعلق نداشت. مشروطه طلب و استبدادی، طلبه و بازاری و درباری و سپاهی، به صورت فردی یا گروهی شب نامه مینوشتند. حتی دختری که خواهر زاده ثقهالاسلام روحانی برجسته تبریزی بود، در این کار دست داشت.
شب نامهها به صورت دستنویس یا به یکی از سه نوع چاپ ژلاتینی، سنگی و حروفی بود. چاپ ژلاتینی به دلیل راحتی و قابل دسترس بودن رواج بیشتری داشت. اکثر دستنویسها و ژلاتینیها را به خط نسخ مینوشتند تا نویسنده متن به آسانی قابل شناسایی نباشد.
ابتدا شب نامهها را به در و دیوار میچسباندند که بیشتر بر در و دیوار گذرگاههای مهم یا بناهای مذهبی و دولتی بود. ریختن شب نامهها سر کوچهها و بازار، بین مردم، مجامع و مدارس و کوچهها و خانههای مردم نیز رایج بود. ولی در دوران سلطنت مظفرالدین شاه که آزادیخواهی موج تازهای یافته بود انتشار شب نامه و چسباندن آنها روی دیوار یا پخش آنها در میان جمعیتها و مجالس عروسی یا عزاداری بسیار زیاد شد.
در دوران صدارت امینالسلطان و وابستگی هر چه بیشتر او به دولت استعماری روسیه انتشار شب نامهها بسیار زیاد شد. در سربرگ یکی از شب نامهها این اشعار خطاب به امینالسلطان آمده بود:
داس غیرت چو شود در کف ملت ظاهر
پاک از لوث وجود تو کند بستان را
کاسه لیسی تو از روس ندارد ثمری
کاین سیه کاسه در آخر بکشد مهمان را
نوشتارهای مربوط به دوره مشروطه، آکنده از ذکر اثرهای مثبت یا منفی شب نامهها است. بدین ترتیب این وسیله ارتباطی کارا و کم هزینه در بیداری مردم و سستی و سقوط استبدادیان موثر افتاد. به طور کلی میتوان شب نامه را یکی از بزرگترین عوامل روشن کردن افکار مردم به اصول و فلسفه نوین و بهترین محرک انقلاب دانست اما گاهی به صورت ابزار فریب افکار، دشمنی فردی و سودجویی و ناسزاگویی نیز در میآمد، خصوصا زمانهایی که آزادی گفتن و نوشتن برقرار بود، شب نامهنویسی کاری ناپسند انگاشته میشد و کسانی همچون فریدون آدمیت و احمد کسروی محتوای بسیاری از آنها را مورد انتقاد قرار دادهاند. در نخستین مجلس شورای ملی لحن پارهای از شب نامهها را نکوهیدند و حتی یکی از نمایندگان مجلس درباره شب نامه در روزنامه حبل المتین چاپ تهران نوشت: «حیران بودم که با وجود مشروطیت، چرا آفتابی نمیشود و خود را در ظلمت شب به مرارت میاندازد.»
انواع شب نامه
بسیاری از شب نامهها، خود را اعلان معرفی میکردند که اگر محتوایشان آگاهانیدن از انجام کاری در گذشته یا آینده بوده، نامگذاری درستی است. بر هیچیک از شب نامهها، عنوان اعلامیه اطلاق نشده، اما بسیاریشان این ویژگی را دارا هستند. برخی از اعلامیهها به امضای گروههای سیاسی است.
نوع دیگری از شب نامه را باید نامه سرگشاده خواند. نمونه آن، لایحه انجمن مخفی است که در صدارت عین الدوله به او نوشته و به نارساییها و نابسامانیها اشاره کردهاند. نوع دیگر از شب نامه، مقاله سیاسی یا اجتماعی و اغلب با مایه مذهبی است. گاهی، مقالهای را به مرور چاپ میکردند.
نوع دیگر، خبرنامه یا بولتن خبری است که چندین خبر در بر دارد. روزنامه مخفی نوع دیگری از شب نامه است که تفاوتش با روزنامههای عادی، نامعلوم بودن نام ناشر و محل انتشار و همچنین، رایگان بودن آن است.
منابع:
1 ـ اعتماد السلطنه، میرزا حسن خان، 1367، روزنامه خاطرات میرزا حسن خان اعتماد السلطنه، تهران، انتشارات امیر کبیر
2ـ ثقهالاسلام تبریزی، علیبن موسی، 1355، مجموعه آثار قلمی، تهران، انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی
3 ـ ملکزاده، مهدی، 1362، تاریخ انقلاب مشروطه، تهران.
4 ـ شریف کاشانی، محمد مهدی، 1362، واقعات اتفاقیه در روزگار تاریخ مشروطه، تهران، نشر تاریخ ایران.
5 ـ پروین، ناصرالدین، 1377، تاریخ روزنامهنگاری ایرانیان، ج2 (بحران آزادی)، تهران، نشر دانشگاهی.
6 ـ ملکزاده، مهدی، 1362 تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران: انتشارات علمی
7 ـ حکیمی، محمود، (1387)، با پیشگامان آزادی، اندیشهها و کوششهای فرهنگی و سیاسی حاج میرزا حسن رشدیه تبریزی، تهران، نشر قلم، چاپ دوم.
شهرزاد امیر پور سامان / جام جم
