در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
«دعوتالاسلام» در هندوستان
ارتباطات مستمر فرهنگی و اجتماعی بین ایران و هندوستان، همواره زمینهساز مهاجرت ایرانیان به هند بوده است. این مهاجرتها در دوره قاجار نیز تداوم داشت و بسیاری از ایرانیان حضور در هندوستان را فرصتی مغتنم برای بیان عقاید خود میدانستند. این عده عمدتا با رویکردی فرهنگی و انتشار آثاری در قالب کتاب و روزنامه زمینه اقداماتی با گرایش اسلامخواهانه را در این شبهجزیره فراهم آوردند.
پیش از پدید آمدن روزنامهنگاری جدید در هندوستان، «اخبارات» که شکل تحولیافته واقعهنگاری درباری ایران بود از زمان حکومت مغولان به هندوستان راه یافت، از اینرو میتوان کارگزاران اخبارات را پیشگامان روزنامهنگاری فارسی و اسلامی در هند به شمار آورد.1 نخستین روزنامهنگاران مسلمان هند روحانیانی چون مولوی اکرام علی، مولوی سراجالدین احمد لکهنوی و... بودند که نشریاتی چون هندوستانی و آیینه اسکندر را به زبان فارسی و برای پاسداری از اسلام منتشر میساختند.2 از دیگر روزنامههای اسلامی هند که توسط ایرانیان منتشر میشد، میتوان به روزنامه دعوتالاسلام اشاره کرد که توسط محمدعلی لاریجانی ملقب به داعیالاسلام از سال 1324 قمری تا 1325قمری در بمبئی به چاپ میرسید.
محمدعلی لاریجانی در سال 1295 هجری قمری در دهکده نیاک در بخش لاریجان آمل به دنیا آمد. وی پس از تحصیل در آمل و تهران، در سال 1316قمری برای تکمیل تحصیلات خود به مدرسه صدر اصفهان رفت. در سال 1320قمری با گسترش فعالیت مبلغان مسیحی در اصفهان، حوزه علمیه این شهر برای مقابله و مباحثه با آنان سیدمحمدعلی لاریجانی را در نظر گرفت و برای آگاهی عموم مردم از مشروح این مباحثات، مجلهای به نام «الاسلام» منتشر میشد. در طول 2 سالی که این مباحثات در اصفهان برگزار میشد مجله الاسلام با استقبال گسترده مردم مواجه و به همین سبب، سیدمحمدعلی لاریجانی، از سوی مظفرالدینشاه ملقب به «داعیالاسلام» شد. در سال 1324قمری/1904میلادی محمدعلی داعیالاسلام پس از سفر حج، در بازگشت ابتدا به مصر و سپس به بمبئی رفت. در بمبئی، ایرانیان که از شهرت داعیالاسلام آگاه بودند از وی برای مقابله با مبلغان مسیحی درخواست کمک کردند، زیرا با توجه به تسلط انگلیسیها بر هندوستان، زمینه مناسبی برای فعالیت مبلغان مسیحی فراهم بود و بدون مزاحمت و مخالفت، علیه اسلام فعالیت میکردند. داعیالاسلام که این امر را وظیفه مذهبی خود میدانست، در هندوستان اقامت گزید. 3
داعیالاسلام برای آگاهی مسلمانان هندوستان از مشروح این مباحثات در سال 1906 میلادی، انجمن دعوتالاسلام و مجله دعوتالاسلام را به 2 زبان فارسی و اردو تاسیس کرد. درباره چگونگی تاسیس انجمن دعوتالاسلام و شرایط حضور در آن در شماره 8 مورخ 6 ذیحجه سال 1325 قمری تحت عنوان «کیفیت انجمن دعوهالاسلام» چنین آمده است: «انجمن مذکور... هر هفته 2روز مجلس انعقاد مییابد، روز جمعه از ساعت 4 از ظهر تا مغرب، مجلس مباحثه است که اهل هر مذهب میتواند بیاید و در حقانیت اسلام شریف تحقیق کند و در هر شب چهارشنبه ساعت 9 فرنگی تا 11 مجلس بیان فضایل اسلام منعقد است اهل هر مذهب میتوانند بیایند لیکن مباحثه نمیشود فقط متکلمین از مسلمانان در حقانیت اسلام تکلم میکنند و خطبه میخوانند. هر کس بخواهد مخفیانه در حقانیت دین خدا تجسس کند در غیر اوقات انعقاد مجلس هر وقت میتواند بیاید اگر بخواهد به مکاتبه سوال و جواب نماید میتواند برایش جواب فرستاده میشود در انجمن به زبان عربی، فارسی، اردو و انگلیسی تکلم میشود هر کس بخواهد در غیر این 4 زبان تکلم و بحث نماید مترجم همراه بیاورد، هر مذهب که خارج از اسلام باشد میتواند با انجمن دعوهالاسلام مباحثه نماید اعم از هندو، آریا، بودیت، یهود، نصاری، بابی، نیچری یعنی دهری. مباحثه در باب فرق اسلام را انجمن صلاح نمیداند». دعوتالاسلام با توجه به آنکه در مناطقی چون هندوستان، ایران، عثمانی، قفقاز، ترکستان، اروپا، چین و مصر نیز خواننده داشت از اهمیت و انعکاس گستردهای در میان مسلمانان و ایرانیان برخوردار بود. 4
با توجه به اینکه در این زمان هندوستان به طور کامل تحت سلطه و نفوذ انگلستان بود، مبلغان مسیحی و سایر ادیان و مذاهب زمینهمناسبی برای تبلیغات در اختیار داشتند که این امر بویژه برای مسلمانان مورد پذیرش نبود، زیرا ادیان نوظهور با آزادی کامل میتوانستند علیه اسلام فعالیت کنند. «دعوتالاسلام» که نشریهای کاملا دینی بود به انعکاس این مسائل میپرداخت تا مسلمانان هندوستان را در این زمینه راهنمایی کند. در شماره 14 مجله در 16ربیعالاول 1325 در این زمینه تحت عنوان«دین آریا» چنین آمده است: «هر چند خوانندگان جریده مقدسه دعوتالاسلام در هندوستان از دین تازه حادث آریا اطلاع دارند و هر روز مبلغین آن دین را در گذرها به دعوت مشغول میبینند لیکن چون اهل ایران و ممالک دیگر را از این دین جدید اطلاع نیست ناچار در این شماره مختصری از آن را درج میکنیم. اسلام پاک در این زمان گرفتار چه اندازه از حملات دشمنان است.... این دین در این مدت کم در هندوستان خصوص صوبه پنجاب نفوذ کامل یافته است هندویان بسیار وارد این دین شدند... علاوه بر اینکه در شهرهای هندوستان دعوت خانها دارند در آفریقا هم شعبه اداره دعوت خودشان را رساندهاند، جراید دینی بسیار در زبانهای مختلفه طبع میکند...»
محمدعلی داعیالاسلام تفرقه را بزرگترین دشمن مسلمانان میدانست و از این رو درصدد اتحاد مسلمانان بود
با توجه به اینکه محمدعلی داعیالاسلام تفرقه را بزرگترین دشمن مسلمانان میدانست و درصدد اتحاد مسلمانان بود، در «دعوتالاسلام» به معرفی سایر انجمنها و گروههای اسلامی که در جهت وحدت اسلامی فعالیت میکردند، میپرداخت. از جمله در شماره هشتم، 6 ذیحجه سال 1325 در اینباره چنین آمده است: «انجمن مقدس ضیاءالاسلام واقع در محله کهیت واری دسوین گلی بمبئی 3سال است قایم و به ترویج اصول اسلامیه و جواب شبهات منکرین اسلام مشغول است جریده دینیه ماهانه مسمی به البلاغ هم در زبان اردو طبع مینماید ترتیب آن انجمن هم مانند انجمن مقدس دعوتالاسلام بر ترویج اصل اسلام است در مدح و قدح فرق اسلامیه سخن نمیراند...».
همچنین در جایی دیگر، تحت عنوان «مکتوب در اتحاد مسلمانان شنگهای» چنین آمده است: «امروز که روز جمعه و عید اضحی عید حج اکبر است حضرات مسلمانان چین و سایر مسلمانان را به جهت نماز عید دعوت فرمودند و مسلمانان از هر فرقه با کمال اتحاد و یگانگی حضرت داور کردگار را از خود راضی و حضرت ختمی مرتبت محمد مصطفی(ص) و اصحابه و سلم را مسرور داشته... سایر مسلمانان عالم از 3500 مسلمانان شنگهای سرمشق بگیرند و به حبل متین اتحاد که باعث قوت اسلام و استحکام آن است چنگ زنند تا خداوند فرق اسلام را یکی گرداند...»
دعوتالاسلام برای رفع شبهاتی که ممکن بود درباره برخی از موارد دینی وجود داشته باشد، تحت عنوان سوال و جواب سعی در رفع ابهامات داشت، در این زمینه در شماره هشتم، 6 ذیحجه سال 1325 چنین آمده است: «سوال: استدعا مینمایم که بیان فرمایید به دلایل عقلیه که چگونه حضرت ختمی مرتبت با این بدن جسمانی عروج به آسمان فرمودند به قسمی باشد که مقرون به عقل گردد. جواب: آسمان از عالم جسمانیات است رفتن جسم حضرت به آسمان از ممکنات عقلیه است... .»
مجله «دعوتالاسلام» علاوه بر توجه به مسایل جهان اسلام به انعکاس مسائل مربوط به «انجمن دعوتالاسلام» نیز میپرداخت و بخش زیادی از آن به شرح مناظرات مسلمانان با مسیحیان و سایر مذاهب اختصاص داشت، از جمله در شماره 5 مورخ ذیقعده 1324، تحت عنوان «گفتوگوی آقا میرزا ابوطالب مجتهد با کشیش مبلغ نصرانی» چنین آمده است:
«ـ داعی اسلام: شمای نصاری که در تمام عالم میروید و مردم را به دین خودتان دعوت میکنید آیا بضاعت شما چیست یعنی چه دلیل محکم در دست دارید که به سبب آن خلق را به دین نصرانیت دعوت میکنید؟
ـ داعی مسیحی: دلیل محکم ما انجیل ما است که در دست داریم و به همه جهان میرویم و برای بندگان خدا انجیل میخوانیم و دعا هم میکنیم که فیض روحالقدس در دل آنان بتابد تا کلام خدا را فهمیده نجات حقیقی خداوند با عیسی مسیح را قبول کنند.
ـ داعی اسلام: این انجیل که شما در دست دارید و به آن افتخار میکنید و دلیل دین خودتان قرار میدهید مشتمل بر چند کتاب است هر کس آن کتابها را مقابله نماید مطالبشان را به هم سنجد میبیند با هم اختلاف و ضدیت دارند...»
با تمام مشغولیتهایی که داعیالاسلام در هندوستان داشت از اخبار ایران غافل نبود در این زمینه در شماره 24، شعبان 1325، در مقابل ایراداتی که به مجلس شورای ملی وارد میشد از قول آقامیرزا ابوالقاسم از خاندان مرحوم نراقی چنین نقل کرده است: «ای علمای عراق و ایران و ای عموم مسلمانان پارلمنت ربطی به دین ندارد و منافی با هیچ دین نیست امری است ملکی بهترین وسیله برای ترقی قوم و ملک اسلام کفار جهان بواسطه همین پارلمنت جهتگیری کردند در هر قوم که مجلس شورای ملی دایر شد تمام نواقصات کار قوی انسان اصلاح و قوم فاتح شدند بر خلاف در هر قومی که مجلس شورای ملی نیست اموراتشان در هم بر هم حقوق همه منصوب تمام افراد قوم گدا میشوند...»
برگزاری این مباحثات و انتشار آن در مجله «دعوتالاسلام» باعث شهرت داعیالاسلام در میان مسلمانان شد و از مناطق مختلف هندوستان از جمله حیدرآباد دکن از وی برای مناظره و مباحثه با مبلغین مسیحی دعوت میکردند. این مساله در شماره ششم، 16ذیقعده 1324، این چنین انعکاس یافته است: «به قراری که بسیاری از جرایدخوانان نقل کردند جمعی از جرایدنگاران اردوی هند بر حسب تکلیف اسلامی خود عمل نموده با بیانات شافیه و کلمات غیرت و حرارتانگیز از احداث انجمن مقدس دعوتالاسلام و جریده آن تقریظ و تعریف فرمودند و به مسلمانان عالم بلکه حقجویان را از هر ملت به مهیا شدن این مائده بشارت دادند...»
انتشار مجله دعوتالاسلام پس از آنکه در سال 1325 قمری داعیالاسلام به سمت استادی دانشگاه دست یافت و از بمبئی به حیدرآباد رفت، متوقف شد. البته محمدعلی داعیالاسلام علیرغم این مقام همچنان به فعالیتهای مباحثهای خود ادامه میداد و هر ساله یکچهارم حقوقش را به «انجمن دعوتالاسلام» اختصاص میداد. 5
مهناز نگهی
پینوشتها:
1 ـ پروین. ناصرالدین، تاریخ روزنامهنگاری ایرانیان و دیگر پارسینویسان، تهران، نشر دانشگاهی، 1377، ج 1، ص40 ـ 39
2 ـ همان، ص 73
3 ـ روزنامه آیین اسلام، شماره مخصوص به جای شماره 14 ( شماره مسلسل 117) ص 27 ـ23.
4 ـ مجله الاسلام، بمبئی، 1324 هـ ـ1325 هـ
5 ـ آیین اسلام، همان، ص 25.
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
