نگاه فیلسوفانه به انقلاب ایران

فوکو یکی از فیلسوفان مهم در تاریخ معاصر غرب است که شاید ما تمام افکار او را نپسندیم و به بعضی از آنها نقد داشته باشیم، ولی در هر صورت، شخصیتی تاثیرگذار است که با همین کتاب خود نیز توانست نگاه مردم دیگر کشورها را تا حدی نسبت به ایران تغییر دهد. فلسفه در دنیای معاصر به دو دسته قاره‌ای و تحلیلی تقسیم می‌شود. فلسفه قاره‌ای عمدتا فلسفه کشورهایی مثل آلمان و فرانسه را دربر‌می‌گیرد و فلسفه تحلیلی فلسفه انگلیس و آمریکا را. فلسفه قاره‌ای امروز اهمیت زیادی دارد و بدون زبان و مفاهیم خشک و نامفهوم است، زیرا دیدگاه‌های متفاوتی نسبت به ادبیات، فرهنگ و هنر داشته و در ایران هم رواج زیادی دارد. یکی از بزرگان فلسفه قاره‌ای در دنیا میشل فوکو است که چند سال پیش مرحوم شد.

میشل فوکو در دوران پیش از انقلاب، درست در دورانی که قرار بود امام خمینی(ره)‌ به ایران بازگردد، به ایران آمد و با مردم و نخبگان سیاسی ملاقات کرد و سپس مشاهداتش را در چند مقاله برای روزنامه‌های ایتالیایی نوشت. این مقالات بسیار پر سر و صدا شدند و افراد زیادی خصوصا نخبگان دنیا را تحت تاثیر خود قرار داد. در هر صورت، یک فیلسوف مشهور غرب، با حضورش در ایران، مقالاتی درباره انقلاب ایران نوشته بود. بعدها این مقالات به صورت کتاب در آمد و در ایران از سوی چند ناشر به چاپ رسید.

فوکو معتقد است که تمام انقلاب‌های دنیا که در قرن بیستم، در کشورهای جهان سوم رخ داده، تبعیتی بوده از الگوی آرمانی انقلاب در غرب. یعنی مبنای تفکر انقلاب در کشورهایی مثل الجزایر، ویتنام و... برگرفته از اندیشه انقلاب در کشورهایی مثل فرانسه، شوروی، انگلستان و آمریکا بوده است، اما انقلاب ایران دیدگاه‌های متفاوتی دارد. این انقلاب دنباله‌روی مبانی فکری فرانسه، شوروی و... نیست. این انقلاب اندیشه و نگاه نویی دارد که حتی متفاوت از دیدگاه‌های غرب در دوران پس از عصر روشنگری است. تکیه فوکو بر این است که تمام انقلاب‌های دنیا، تکیه بر آرمان‌های عصر روشنگری (یعنی پس از قرن 18) دارد، زیرا آزادی و استقلال و عدالت پس از عصر روشنگری مفاهیم جدیدی یافت که از سوی غرب به دنیا منتشر شد. ولی در این مفاهیم جایی برای معنویت و خدا وجود ندارد، اما انقلاب ایران پیش از همه، خدا و معنویت را در نظر گرفته است. یعنی اگر ایرانی آزادی یا عدالت و استقلال می‌خواهد، همگی باید در مسیر معنویت و رضایت الهی باشد. فوکو تشریح می‌کند که ایرانیان استقلالی را طلب می‌کنند که آنها را از هر چه غیرخداست دور کند و فقط متکی به خدا نگه دارد. فوکو در مقالات خود اشاره می‌کند که آرمان و اتوپیایی که در غرب دنبال می‌شد، به شکست انجامید، ولی در ایران اتفاقی متفاوت از آنچه تاکنون رخ داده، در حال شکل‌گیری است. ایرانی‌ها به دنبال چیزی هستند که برخلاف تجربیات دو قرن اخیر غرب، به ضد خودش تبدیل نشود؛ یعنی آزادی به ضدآزادی تبدیل نشود، بلکه همه چیز به برترین حد خود برسد. این کشف مهم میشل فوکو جریان مهمی را در جهان آشکار کرد و نشان داد که نگاه فیلسوفانه به پدیده‌های اجتماعی بسیار عمیق‌تر از دیگر اقشار است.

مسعود ترقی‌جاه / جام جم