فیلم کوتاه و عبور از دیوار بلند

برای ایجاد این فرهنگ و دستیابی مخاطب این سطح سرعت و تاثیرگذاری به وسیله رسانه، فیلم کوتاه می‌تواند نقشی تعیین‌کننده داشته باشد. یک اثر هنری که بتواند در کمترین زمان ممکن بیشترین تاثیر را بر ناخودآگاه مخاطب بگذارد، قطعا می‌تواند قوای نهفته ادراکی و تحلیلی او را بیدار کند و به فعلیت درآورد.

در این میان، تلویزیون به‌عنوان یک رسانه فراگیر می‌تواند جایگاهی منحصربه‌فرد برای نمایش آثار کوتاه فیلمسازان باشد. فیلم‌های کوتاهی که در ذهن و فکر و خلاقیت کارگردان‌های ایرانی و خارجی ریشه دارند و می‌توانند دقایقی مخاطبان گسترده با سلایق متنوع و مختلف را فارغ از همه برنامه‌های تلویزیونی با دریچه تازه‌ای از تصویر و هنر روبه‌رو کنند.

گستردگی موضوعی با فیلم کوتاه

حبیب ایل‌بیگی، مدیرعامل انجمن سینمای جوانان ایران که خود سال‌ها در عرصه‌های مختلف فعالیت داشته و در مقطعی نیز در سیمافیلم فعالیت کرده، درباره ارزش‌های فیلم کوتاه می‌گوید: فیلم کوتاه را باید یک سینمای مستقل قلمداد کرد، چون قابلیت دارد در دنیای مدرن رسانه‌ای، بیش از پیش میان فیلمسازان فراگیر ‌شود. فیلم کوتاه مثل رباعی یا داستان کوتاه می‌تواند در زمان کم داستان تعریف کند و این حتما برای مخاطبی که در دنیای مدرن و پرسرعت رسانه در جستجوی خوراک رسانه‌ای و هنری است، جذابیت بیشتری دارد. در زمانه‌ای که همه ما به نوعی در کارها و امور مختلف زندگی با مساله‌ای به نام سرعت روبه‌رو هستیم، فیلم‌های کوتاه می‌توانند جوابگوی نیاز مخاطب باشد. از سویی تنوع فرهنگی موجود در کشورمان سبب می‌شود فیلم‌های کوتاه به لحاظ قومیتی نیز حال و هوای خاصی داشته باشند.

ایل‌بیگی نقش تلویزیون را به عنوان رسانه‌ای فراگیر در زمینه ایجاد ارتباط بین مردم و سینمای کوتاه، جدی می‌داند و می‌گوید: تلویزیون به عنوان یکی از بسترهایی که برای نمایش فیلم‌های کوتاه مناسب به نظر می‌رسد، می‌تواند هدف‌های بزرگی را در نظر بگیرد و بویژه تنوع فرهنگی موجود در خرده فرهنگ‌های کشور ما را به‌وسیله همین ابزار به نمایش بگذارد.  او با اشاره به این که تعامل تلویزیون با فیلمسازان کوتاه همواره نتیجه‌بخش بوده است، می‌گوید: بعد از جشنواره‌ها، مهم‌ترین جایی که می‌تواند فیلم کوتاه نمایش دهد و فرهنگ دیدن فیلم کوتاه را نزد مردم جا بیندازد، تلویزیون است. در سال‌های گذشته، شبکه دو سیما برنامه‌ای با عنوان «سینمای دیگر» را روی آنتن می‌برد که مخاطبان زیادی داشت. در حال حاضر هم، فیلم‌های کوتاه در شبکه نمایش نشان داده می‌شود اما این اتفاق می‌تواند به شکل گسترده‌تر و تاثیرگذارتری رخ بدهد.

ایل‌بیگی می‌گوید: امروزه، اتفاق خوبی در رسانه ملی رخ داده و شبکه‌های تلویزیونی با اقدام خوب مدیران سیما، گسترده شده‌اند و این بهترین فرصت است تا به نیاز دو طرفه فیلمسازان سینمای کوتاه و مردم علاقه‌مند به این سینما پاسخ داده شود. در واقع آنتن تلویزیون می‌تواند در بخش‌هایی به وسیله فیلم کوتاه پر شود و این اقدام تاثیرات فرهنگی خوبی به همراه خواهد داشت. در حال حاضر علاقه‌مندی برای تولید و پخش فیلم کوتاه وجود دارد، اما از آنجا که به دنبال اقتصاد فیلم کوتاه هم هستیم و زمینه درآمدی در فیلم‌های کوتاه باعث تولید آثار بعدی می‌شود، حرکت تولید و پخش در این سینما از شرایط آرمانی به دور است. این یک واقعیت است که فیلم کوتاه، پلی برای رسیدن به سینمای حرفه‌ای نیست و جوان‌ها نباید فکر کنند برای دیده شدن فعالیت‌شان در عرصه سینما، حرکت در مسیر سینمای حرفه‌ای سازنده‌تر است. درواقع این اتفاق می‌تواند در جای جای سینما بیفتد تا هم فشارها از روی سینمای حرفه‌ای برداشته شود و هم تنوع موضوعی بیشتری در فیلم داشته باشیم. در سینمای بلند به دلایل مسائل بازار، امکان پرداختن به بعضی موضوعات وجود ندارد اما فیلم کوتاه توانایی پرداخت به این ظرفیت‌ها را دارد.

این مسئول سینمایی اضافه می‌کند: باید با ایجاد زمینه برای دیده شدن فیلم کوتاه، سینماگران را به فعالیت در این عرصه ترغیب و مردم را با فیلم کوتاه آشنا کرد تا ذائقه مخاطبان ارتقا یابد. با تبلیغ و معرفی می‌توانیم در راه آشنایی مردم با فیلم کوتاه قدمی برداریم. اگر مردم نمونه فیلم‌های کوتاه برجسته دنیا را ببینند، حتما طرفدار سینمای کوتاه خواهند شد.

در جستجوی تعامل  

اما وقتی گرایش عمومی به سمت دیدن کارهای داستانی بلند سوق پیدا کرده و حتی رسانه‌های مهاجم نیز با این سناریو در اندیشه تاثیرگذاری بر افکار عمومی هستند، چگونه می‌توان راهی مجزا را برای ارتباط با مخاطبان گسترده تلویزیونی جستجو کرد؟ آیا یکی از این راه‌ها می‌تواند ترغیب مخاطب به ترک عادت‌های خود باشد؟

مسعود سفلایی، استاد دانشگاه و مدیرگروه سینمای دانشکده سینما و تئاتر سوره درباره این رویکرد می‌گوید: با وجود رسانه‌های جدید و شبکه‌های خانگی، مردم ناخودآگاه به سمت دیدن فیلم‌های بلند و سریال‌های ویدئویی گرایش پیدا کرده‌اند. بنابراین حجم دیدار کارهای داستانی بلند در آنها آن قدر زیاد است که دیگر فرصتی برای دیدن فیلم کوتاه به وجود نمی‌آید، اما این نباید به پاک کردن صورت مساله بینجامد و به هر حال باید این علاقه را میان مخاطبان ایجاد کرد. قرار دادن فیلم‌های کوتاه مناسب در جدول پخش برنامه‌های تلویزیونی یکی از مهم‌ترین راهکارهایی است که می‌تواند زمینه‌ساز ایجاد این امکان باشد.

سفلایی با اشاره به این که نمایش برنامه‌هایی که بازده مالی و اقتصادی دارند در تلویزیون، طبیعی است، می‌گوید: این جریان منافاتی با پخش فیلم کوتاه ندارد و نباید از آن انتقاد کرد یا نمایش کارهای تبلیغاتی را مانع نمایش کارهای فرهنگی در قالب فیلم کوتاه دانست. اتفاقا به نظرم نتیجه پخش چنین کارهایی در تلویزیون، مطلوب بوده است و به عنوان مثال گروه دانش و اقتصاد شبکه یک و شبکه سه کارهای خوبی در این زمینه انجام داده‌اند اما این نکته را هم باید توجه داشت که با توجه به زمان محدود در کنداکتور شبکه‌های مختلف تلویزیون، این کارها زیاد شده‌اند و باید بتوان جایگاه مناسبی برای نمایش فیلم کوتاه به وجود آورد. البته در این راه، مساله مهم‌تر آثار تولید شده در سینمای کوتاه است. در واقع مشکل دیگر به فیلمسازان فیلم کوتاه برمی‌گردد و این مساله که محصولات ساخته شده به وسیله آنها، تا چه اندازه با قالب تلویزیون هماهنگ است.

این استاد دانشگاه در ادامه می‌گوید: باید توجه داشت هرنوع فیلم کوتاهی که از تلویزیون نمایش داده می‌شود، باید با سیاست‌های رسانه ملی هم‌سویی داشته باشد و آثار کوتاه باید به گونه‌ای باشند که تبادل خوبی در این میان بین تلویزیون و سینمای کوتاه صورت بگیرد.

سفلایی می‌گوید: در گذشته، هدف‌گذاری برنامه تلویزیونی سینمای دیگر، بر تولید فیلم کوتاه مناسب برای پخش از تلویزیون متمرکز بود. اگر تولیدی هدف‌گذاری نشده باشد، احتیاج به یک برنامه مجزا دارد که به صورت اختصاصی یک یا دو بار در هفته فیلم کوتاه پخش کند و اگر بخواهیم فیلم کوتاه را در قالب یک برنامه جدا نمایش دهیم، باید فضای دیگری برایش بسازیم اما برای نمایش فیلم‌های کوتاه برای مخاطبان گسترده رسانه ملی، لابه‌لای سایر برنامه‌ها باید به تولیداتی رسید که قابلیت ارتباط با طیف‌های مختلف و گسترده اجتماعی را داشته باشد.

او با اشاره به لزوم تکرار پخش فیلم کوتاه در تلویزیون می‌گوید: طی چند سال اخیر برنامه‌های تلویزیونی خوبی در زمینه فیلم کوتاه ساخته شده‌اند، اما واقعیت این است که سینمای کوتاه نیازمند تدوین یک برنامه بلندمدت است، چرا که ایجاد سلیقه عمومی، همان طور که در لحظه به وجود نمی‌آید، در لحظه هم از بین نمی‌رود. اگر یک سال به طور پیوسته در یک ساعت مشخص در جدول پربیننده تلویزیون، یک الی دو فیلم کوتاه پخش شود، بیننده با آن عجین می‌شود و دیدن فیلم کوتاه، ارتباط برقرار کردن با آن و تاثیرپذیری مخاطب از فیلم کوتاه به یک فرهنگ بدل خواهد شد. این اتفاق در گذشته در زمینه انیمیشن‌های تبلیغاتی افتاد و به عنوان مثال پخش انیمیشن‌های سیاساکتی از تلویزیون، ضمن آن که سفارش‌دهنده را به اهداف خود رساند، توانست رابطه مردم را با انیمیشن (آن هم انیمیشن ساخت ایران) بهبود بخشد.

نکته مهم اینجاست که تکرار، الزام به وجود آمدن سلیقه است و سلیقه هم در لحظه به وجود نمی‌آید. ما باید مساله‌ای را تکرار کنیم، در ذهن مخاطب بنشانیم و به او یادآوری کنیم که می‌تواند به جای تاثیرپذیری از یک فیلم 90 دقیقه‌ای، از یک فیلم کوتاه 10 یا 15 دقیقه‌ای هم تأثیر بپذیرد و این بر اثر تکرار به وجود می‌آید، همچنان که در تولید فیلم کوتاه هم این قضیه صدق می‌کند و بسیاری از فیلمسازان کوتاه ما هم براثر زیاد دیدن فیلم کوتاه، به آن علاقه‌مند شده‌اند. به طور طبیعی اگر با مساله‌ای به صورت روزانه روبه‌رو باشیم، تکرار، در اهمیت یافتن آن تاثیر دارد و این می‌تواند در فرم و محتوا هم وجود داشته باشد.

وی اضافه می‌کند: در حال حاضر یکی از دلایل گرایش مردم به سمت دیدن سریال‌های هرشبی این است که نمی‌خواهند زمانی برای انتظار صرف کنند و این مربوط به ایران هم نیست. طی چندسال اخیر در جهان این اتفاق افتاده که خلاصه قسمت‌های بعدی را نمایش می‌دهند و تلویزیون ما هم به این روال گرایش پیدا کرد تا مخاطب برای دیدن قسمت بعد یک سریال کشش داشته باشد اما اتفاقا از همین فضای پر از سرعت و تعجیل می‌توان برای نمایش فیلم کوتاه استفاده کرد.  

مدیرگروه دانشکده سینمایی سوره درباره برنامه‌ریزی بلندمدت برای فیلم کوتاه بیان می‌کند: ممکن است برنامه‌ریزی بلندمدت ابتدا صرفه اقتصادی نداشته باشد، اما در بلند مدت تلویزیون به این هدف می‌رسد و شاید هم کار به جایی برسد که به دلیل علاقه مخاطب، تلویزیون به فیلمسازان سفارش تولید فیلم کوتاه بدهد، چرا که در سیستم عرضه و تقاضا وقتی مخاطب دوست دارد فیلم کوتاه ببیند، رویکرد به سمت تولید و پاسخگویی به تقاضا می‌رود. این اتفاق در بسیاری از شبکه‌های جهانی افتاده است و بسیاری از شبکه‌های مشهور تلویزیونی در دنیا به فیلمسازان مطرحشان سفارش کارگردانی فیلم کوتاه می‌دهند، اما این قضیه برای برخی فیلمسازان خودمان دور از ذهن است!

این کارشناس می‌گوید: در حال حاضر 90 درصد تولیدات کوتاه ما برای مخاطب ایرانی ساخته نمی‌شود. شاید برخی کارشناسان و منتقدان معتقد باشند دلیل اصلی این رویکرد به فیلمساز و اشتباه او در شناخت مخاطب هدف برگردد؛ اما به نظر می‌رسد اگر در سینمای ایران، زمینه لازم برای نمایش فیلم کوتاه وجود داشته باشد، این فرضیه رد می‌شود؛ چراکه کارگردان ایرانی می‌تواند به خواسته خود که دیده شدن اثرش است، دست یابد. در واقع این ایراد به فیلمسازان کوتاه برنمی‌گردد چون آنها در شرایط فعلی جایی برای نمایش فیلم‌های خودشان ندارند و احساس می‌کنند باید فیلم‌هایشان را باب میل جشنواره‌های خارجی بسازند و اگر این روند ادامه یابد، بعد از فعالیت مداوم در این عرصه، پس از یک الی دو سال متوجه می‌شویم ما اصلا فیلم کوتاهی که برای مخاطب ایرانی ساخته شده باشد، نداریم! از طرف دیگر تلویزیون نیز می‌تواند اذعان کند من محصول مناسبی ندارم که بتوانم آن را برای مخاطب رسانه ملی نمایش دهم و این حرف نیز درست است و منطق خود را دارد.

سفلایی با تاکید بر این‌که در زمینه پخش نشدن فیلم کوتاه از تلویزیون تنها نباید تقصیر را گردن دست‌اندرکاران این رسانه انداخت، اضافه می‌کند: این تمایل و تعامل هم باید از سمت تلویزیون و هم از سمت فیلمسازان کوتاه جریان داشته باشد. یکی از مهم‌ترین روش‌های دستیابی به این تعامل دوسویه علاوه بر رویکرد فراگیر فیلمسازان سینمای کوتاه در نگاه و محتوای آثار، شناخت چگونگی و چرایی استقبال مخاطب از برنامه‌ها براساس شیوه پخش آثار است. باید به این نکته توجه داشت که ما چندگونه پخش تلویزیونی (اعم از روزانه، هفتگی و یک روز در میان) داریم و اگر این دسته‌بندی را در پخش فیلم‌های کوتاه هم داشته باشیم، نتیجه می‌دهد. ما باید از این قضیه آگاهی داشته باشیم که پخش کارهای تلویزیونی در زمان‌های‌ مختلف تا چه اندازه بر افزایش یا کاهش میزان مخاطبان تلویزیون اثر می‌گذارد. به آنها اضافه می‌کند یا از آنها می‌کاهد؟ از یک طرف اول باید مخاطب‌مان را تعیین و سلیقه آن طیف از مخاطب را پیدا کنیم و از طرف دیگر فیلمسازان کوتاه نیز باید بدانند چه چیزی و برای چه کسی می‌خواهند بسازند.

سفلایی با اشاره به اهمیت ساعت و زمان پخش فیلم کوتاه می‌گوید: مساله مهم دیگر در تلویزیون به ساعت و زمان پخش مربوط می‌شود که جدول پخش به چه چیزی اختصاص دارد. در مقاطعی باید خطر کرد و ساعات پخش خوب را به فیلم کوتاه اختصاص داد و به این بررسی و ارزیابی رسید که نمایش فیلم کوتاه می‌تواند چه بازخوردی داشته باشد. البته گاهی هم نیازمند جدول پخش ساعتی هم نیستیم و ممکن است پنج دقیقه زمان پخش خالی برای سریال داشته باشیم که در این فرصت می‌توانیم یک فیلم کوتاه پنج دقیقه‌ای پخش کنیم. برخی مواقع هم اگر مخاطب نسبت به زمان پخش آگاهی نداشته باشد، بهتر است چون شاید نتواند راس ساعت یک برنامه خاص را تماشا کند و باید با فیلم کوتاه برخورد کند ضمن آن‌که این هم یک زیاده‌خواهی و توقع بیجاست که فارغ از تعاریف حرفه‌ای و اقتصادی، به تلویزیون حکم کنیم پیام‌های بازرگانی خودش را کم کند!

ضعف  متولیان سینما

مهدی قربان‌پور، سازنده فیلم‌های کوتاه درباره علت نبود زمینه‌های لازم برای نمایش فیلم کوتاه در تلویزیون می‌گوید: بخشی از این مساله به ضعف ساختار نمایش فیلم کوتاه در ایران باز می‌گردد چرا که به نظر من، در ایران متولی نمایش فیلم کوتاه نداریم.  بخش دیگر این کمداشت نیز به مجموعه‌های صنفی مرتبط با سینمای کوتاه باز می‌گردد. در واقع نباید همه چیز را برای جبران خلأهای موجود از تلویزیون انتظار داشت. انجمن فیلم کوتاه علاوه بر فیلم‌هایی که در جشن خانه سینما نمایش داده می‌شود، باید بقیه فیلم‌های کوتاه را هم به صورت عمومی عرضه کند و در مراکز استانی به نمایش در بیاورد. در واقع اگر امکان نمایش فیلم کوتاه در تلویزیون یا سایر مراکز و محافل وجود ندارد، بخشی از آن به سیاستگذاری نمایش فیلم کوتاه بازمی‌گردد و متوجه متولیان سینماست، چرا که آنها باید بتوانند زمینه نمایش آثار کوتاه را به‌عنوان یک جریان مکمل جستجو کنند و به وجود بیاورند.

این فیلمساز توضیح می‌دهد: به نظرم مقدمه نمایش فیلم کوتاه از سالن‌های سینما شروع می‌شود و باید در تهران و مراکز استان‌ها فرهنگسازی شود تا اثربخشی خوبی در حوزه فیلم کوتاه داشته باشیم. بعد از سینما، تلویزیون می‌تواند در این زمینه اثرگذاری داشته باشد. به عنوان مثال، در گذشته برنامه «سینمای دیگر» را از تلویزیون می‌دیدیم و دنبال می‌کردیم که یک برنامه کاربردی و مفید بود به‌طوری که نسلی که امروز در سینمای ایران فعالیت می‌کند، با آن برنامه ارتباط مستقیم داشت و از این طریق به سینمای کوتاه علاقه‌مند شده بود. خوب است تلویزیون به آن رویکرد بازگردد. البته بتازگی تلویزیون برنامه‌ای هم برای شبکه نمایش تدوین کرده که به نظرم این هم حرکت بسیار خوبی است که می‌تواند جوابگوی نیازها باشد. ما حتی از طریق شبکه‌های جهانی زیرمجموعه رسانه ملی می‌توانیم فیلم‌های کوتاه خودمان را برای دنیا نمایش دهیم. بخشی از مخاطبان فیلم‌های کوتاه در آن سوی مرزها هستند و تلویزیون می‌تواند با پخش این فیلم‌ها، فضا را برای دیده شدن آثار کوتاه ایرانی در عرصه بین‌المللی فراهم کند. در واقع تلویزیون با مرکزیت بخشیدن به نمایش فیلم‌های کوتاه و مستند می‌تواند این عرصه را پیش ببرد و این مرکز در کنار کمک به تولیدات تلویزیونی برای عرضه فیلم‌های کوتاه، نقش مکمل را ایفا کند.

قربان‌پور درباره راهکارهای موجود برای پخش فیلم کوتاه در تلویزیون می‌گوید: من معتقدم ابتدا باید به تعریف مشخصی برای عرضه و نمایش فیلم کوتاه برسیم و پس از آن به مخاطب فکر کنیم. این امکان هم وجود دارد که با توجه به نوع کارهایی که مخاطب می‌پسندد، فیلم کوتاه بسازیم. به هرحال باید عادت را در مخاطب تقویت کنیم تا گونه‌های مختلف سینمای کوتاه را تجربه کند. این کار به پژوهش گسترده احتیاج دارد. این شرایط باید به صورت برابر با سایر برنامه‌های تلویزیونی برای فیلم‌های کوتاه هم به وجود بیاید. شاید یکی از راهکارها، تفاوت قضاوت در برخورد با فیلم کوتاه، در مقایسه با سریال‌ها و مجموعه‌های نمایشی باشد. معمولا فیلمساز کوتاه با تفکر مستقل فیلم خودش را می‌سازد و این انتظار می‌رود رویکرد تلویزیون به سمتی برود که به این استقلال اعتماد کند. سینمای کوتاه ما، هنوز سینمای جوان و مستقلی است که نیازمند فرصت برای دیده شدن است.

نسرین بختیاری