خوشنویسی به سیاهی‌ لشکر نیاز ندارد

این کتاب خوشنویسی ایرانی را از تاریخ پیدایش خط و خوشنویسی آغاز می‌کند و سعی دارد در این پژوهش به سهم ایران و ایرانی در ابداع و رشد این هنر در طول تاریخ بپردازد. این نخستین کتابی است که اینچنین جامع به تاریخ خوشنویسی ایرانی می‌پردازد و با وجود رشد و گسترش این هنر در جامعه وجودش از اهمیت بالایی برخوردار است. مولف این کتاب دکتر حمیدرضا قلیچ‌خانی، خطاط و پژوهشگر است. با او درباره این کتاب گفت‌وگو کردیم.

مشخص است کتاب درآمدی بر خوشنویسی ایرانی محصول پژوهشی چند ساله است. این کتاب چگونه به چاپ رسید؟

در آغاز من مقاله «خوشنویسی» را که در ایرانیکا توسط شادروان دکتر غلامحسین یوسفی نوشته شده بود، نقد کردم و برای استاد ایرج افشار بردم و ایشان با دیدن تعداد بسیار زیاد اشتباهات و پیشنهادهای من، از من خواستند که این مقاله را دوباره بنویسم و برای دکتر یارشاطر بفرستم. من هم در حدود یک‌سال این کار را کردم و به دکتر یارشاطر خبر دادم. ایشان گفتند: گرچه تغییر یک مقاله بخصوص پس از چاپ، معمول نیست، ولی اگر این مقاله را ترجمه کنید و برایم بفرستید، جایگزین قبلی خواهیم کرد. نوشتن آن مقاله یکی از انگیزه‌هایم بود و در حدود سه سال این کتاب را هم فراهم کردم. البته تصاویر و اطلاعات کتاب، بی‌شک حاصل تلاش 20 سال اخیرم بوده است، ولی ساختار اصلی آن را طی سه سال تهیه کردم و بیش از دو سال نیز در مسیر صفحه آرایی و تولید، در دست ناشر بود که بدرستی برایش وقت بسیاری گذاشت.

دلیل این‌که با وجود اهمیت این هنر نزد ایرانیان در طول تاریخ و وجود این همه خوشنویس، این هنر در پژوهش مهجور مانده را در چه می‌دانید؟

بهتر است بگوییم تحقیق و پژوهش در این هنر مهجور مانده و نه خودش، زیرا اکنون چند هزار خوشنویس داریم که حاصل کلاس‌های انجمن خوشنویسان در دهه‌های اخیر هستند. از آنجا که انجمن تمام همتش را صرف تدریس عملی کرده و می‌کند، بخش نظری و پژوهشی این هنر، بسیار عقب مانده و رشد لازم را نکرده است. ما اکنون ‌باید چند کتاب در تاریخ خوشنویسی ایران داشته باشیم که نداریم.

شما از پیدایش زبان و خط، کتاب را آغاز می‌کنید و تا زمان معاصر ادامه می‌دهید و حتی به نقاشیخط هم می‌پردازید. علت انتخاب مبدا ورودی و پرداختن به نقاشیخط که شاید خیلی از خوشنویس‌های سنتی آن را نپذیرند، چیست؟

ماده خام خوشنویسی، همان خط است و خط نیز بدون حضور زبان، پیدا نمی‌شد و معنایی نداشت. در نتیجه کوشیده‌ام تا از نخستین زمانی که ریشه‌های خوشنویسی را می‌توانیم دنبال کنیم یعنی پیدایش زبان و سپس نیاز به نوشتن، شروع کنم و از طرفی تا ملموس‌ترین گرایش‌های امروزی خوشنویسان که نقاشیخط است، پیش بروم تا بتوان مدعی شد که واقعا سیر تاریخی این هنر، معرفی شده است.

به گـمان شما شاخه نقاشیخط تا چه حد در تاریخ خوشنویسی اهمیت دارد؟

گمان من این است که آینده خوشنویسی را باید در همین شاخه جستجو کرد. شاید در آینده عده کمی تمایل داشته باشند خوشنویسی را به شکل سنتی ادامه دهند. این شاخه می‌تواند باعث زنده ماندن هنر خوشنویسی به شکل عملی باشد.

خودتان مهم‌ترین ویژگی‌های کتاب را در چه می‌دانید؟

کتابی است مختصر و مفید که اگر خوشنویس یا علاقه‌مند به این هنر، فقط همین یک کتاب را داشته باشد و مطالعه کند، درصد بسیاری از اطلاعات را دریافت می‌کند که در ده‌ها مقاله و کتاب شاید نتواند آنها را به دست آورد. از این رو به نظرم هر هنرجوی خوشنویسی، پس از حداکثر شش ماه تمرین عملی، باید یک بار این کتاب را مطالعه کند تا آگاهانه سراغ این هنر برود. مضاف بر این‌که در این کتاب از تصاویر زیادی استفاده شده تا اگر کسی نخواست سطور نوشتاری را مطالعه کند با مرور تصاویر، تاریخ خوشنویسی را مرور کند یا حتی به شکل یک آلبوم نفیس از نمونه‌های خطوط بسیار، آن را داشته باشد. دیگر این‌که من تمام تلاشم را کرده‌ام تا تمام منابع تحقیقی را که در حوزه خوشنویسی موجود است در نمایه کتاب بیاورم. در واقع این بخش برای هر پژوهشگری بسیار مفید خواهد بود.

آینده خوشنویسی در کشورمان را چگونه می‌بینید؟

آینده‌ای بسیار درخشان و زیبا؛ البته سیل هنرجویانی که پس از انقلاب به این هنر روی آورده‌اند، فروکش کرده و خواهد کرد، اما باید بدانیم که برای حفظ هنری از این نوع، کیفیت مهم‌تر از کمیت است و نیازی به سیاهی‌لشکر نیست و این هنرها با ده استاد تراز اول، چند صد مدرس خوب و ده، ‌پانزده نفر پژوهشگر حرفه‌ای هم می‌تواند در آینده، خود را حفظ و معرفی کند.