درختان ارس در خطر نابودی

از سوی دیگر ورود دام به جنگل‌های ارس خراسان شمالی نیز یکی از بزرگ‌ترین تهدیدهای این ذخیره‌گاه‌ ژنتیکی است؛ زیرا با ورود دام و از بین رفتن تاج پوشش نهال‌های جوان، عملا امکان رشد و افزایش طبیعی این گونه‌ها از بین رفته است؛ معضلی که اکنون اداره منابع طبیعی خراسان شمالی، تنها چاره آن را قرق‌مناطق و عرصه‌های این درخت می‌داند.

حمید عتباتی، کارشناس ارشد جنگلداری در گفت‌وگو با مهر در این‌باره می‌گوید: ارس یکی از چهار گونه سوزنی‌برگ بومی ایران شامل زربین، سرو خمره‌ای، سرخدار و ارس است و معمولا در نواحی کوهستانی روی سازند‌های آهکی رشد می‌کند.

وی می‌افزاید: ارس به لحاظ اکولوژیکی دارای سازگاری بالایی است و معمولا در استان از ارتفاع 800 متر تا 2500 متری رویش می‌کند.

عتباتی با بیان این که این گونه حدود دو میلیون هکتار از مساحت جنگلی کشور را دربر دارد، اظهار می‌کند: ارس در دامنه جنوبی رشته کوه‌های زاگرس و البرز از آذربایجان تا خراسان و بویژه در شرق کشور و در ارتفاعات به صورت عمومی یافت‌می‌شود. برگ‌های این درخت به اشکال سوزنی، فلسی خاردار و فلسی بی‌خار و چوب آن سلولوزی متراکم است، میوه این درخت شفت و دارای سیستم ریشه سطحی و عمیق است.

از سوی دیگر این درخت دارای رشد بسیار کندی بوده و جزو گونه‌های دیرزیست محسوب می‌شود که دارای توان اکولوژیک بالایی برای سازگاری با شرایط محیطی است.

به گفته وی، در بعضی از مناطق خراسان ‌شمالی، پایه‌های کهنسال گونه ارس یافت می‌شود که به عنوان مثال درخت کهنسال ارس سرانی واقع در شهرستان شیروان، یکی از درختان کهنسال و ثبت شده در ایران است.

عتباتی می‌افزاید: بذر این‌گونه دارای رکود و خواب فیزیولوژیکی بوده و در صورت مهیا شدن شرایط محیطی مناسب جوانه می‌زند، بنابراین تکثیر آن مشکل است و باید با تیمارهای گوشت‌گیری، خالص‌گیری، رزین‌زدایی با آهک، تیمار اسید جیبرلیک و اسید سولفوریک نسبت به شکستن خواب فیزیولوژیک آن جهت تکثیر مصنوعی اقدام کرد.

وی ادامه می‌دهد: تنه، میوه و برگ‌های این درخت دارای خواص دارویی و صنعتی بوده به طوری که از تقطیر چوب آن اسانس معطری به دست می‌آید که در عطرسازی و حشره‌کش‌ها قابل استفاده است. از برگ و میوه این درخت مقادیر زیادی آلکالوئید استخراج می‌شود که دارای مصارف صنعتی و دارویی است.به گفته عتباتی، با توجه به دیرزیست بودن گونه ارس و ارزش ژنتیکی بسیار بالای آن، قطع آن براساس ماده یک قانون حفاظت و حمایت از ذخایر ژنتیکی و جنگلی کشور ممنوع است.

عزم جدی برای حفظ و احیای ارس

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان‌شمالی نیز در مورد اقدامات انجام گرفته برای حفظ و حمایت از گونه ارس می‌گوید: خراسان‌شمالی دارای سطحی بالغ بر 410 هزار هکتار جنگل و اراضی جنگلی با گونه با ارزش ارس است که تاکنون برای حمایت از این گونه، سطحی بالغ بر 50 هزار هکتار قرق‌مطلق شده است.

موسی صابری می‌افزاید: این اقدام باعث افزایش کمیت و کیفیت این جنگل‌ها شده به طوری که در بعضی از مناطق، قرق‌عرصه و خروج دام از آن باعث افزایش تاج پوشش و زادآوری این گونه باارزش شده است.

به گفته وی، حذف عوامل استرس‌زا از عرصه و ایجاد شرایط محیطی مناسب باعث افزایش سیر روند توالی پیش‌رونده شده به‌گونه‌ای که اکنون مناطق قرق شده در مرحله گذر توالی است.

کاشت مصنوعی ارس

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان شمالی یکی دیگر از اقدامات انجام شده برای حفظ و گسترش جنگل‌های ارس در استان را تولید نهال ارس ذکر کرده و اظهار می‌کند: نهالستان این اداره کل با اجرای دقیق مراحل تیمار بذر ارس و شکستن دوره خواب و رکود بذر این گونه باارزش موفق به تولید نهال این گونه باارزش شده و تاکنون هم بالغ بر 15 هزار اصله از نهال این گونه را به صورت غنی‌سازی یا توسعه جنگل در عرصه، جهت افزایش روند توسعه جنگل به همراه گونه‌های بومی دیگر کشت‌کرده است.

به گفته موسی صابری، نتایج حاصل از سازگاری بسیار بالای نهال این گونه با شرایط محیطی حاکم بر استان حکایت دارد.

به نظر می‌رسد قرق و حذف عوامل تخریب از سطح عرصه‌های ارس خراسان شمالی می‌تواند راهکار مناسب و اقتصادی برای حفظ و توسعه این جنگل‌ها محسوب شود.

همچنین اجرای طرح‌های اصلاحی و احیایی نیز می‌تواند در‌جهت غنی‌سازی و توسعه جنگل‌های ارس استان بسیار موثر واقع شود، اما اجرای این طرح‌ها هزینه‌بر بوده و علاوه بر این دخالت عوامل محیطی و اقلیمی در زنده‌مانی و همچنین رشد کند گونه‌های کشت شده، گاهی این طرح‌ها را تحت تاثیر قرار‌می‌دهد.