نشان‌ها و نمادهای «علامت»

در آثار گذشته ازجمله در بعضی نقاشی‌های صفوی علامت‌های تک‌تیغه‌ای و سه‌تیغه‌ای دیده می‌شود که هنگام رزم در دست جنگجویان حمل می‌شده است و بعدها این نشان‌ها وارد هیات عزاداری شده است. در تیغه‌هایی که با فلز ساخته شده می‌توان دید اجزای علامت از قرون گذشته وجود داشته است، ولی ترکیب کلی و فعلی آن بیشتر در یکی دو قرن اخیر شکل گرفته و هنوز در حال تحول است.

شیر و خورشید ازجمله نمادهای کهن هستند که ریشه در ایران باستان دارند که می‌بینیم این نشان‌ها در علامت ویژه عزاداری عاشورا نیز حضور دارند. در ایران باستان شیر نماد ایزد مهر بود. در دوره اسلامی نماد امام علی(ع) شد. در بسیاری از علامت‌های کنونی شیرها شمشیر دو سر دارند که همان ذوالفقار یا شمشیر امام علی(ع) است.

نماد دیگر که در علامت وجود دارد، پنجه است. در فرهنگ شیعی ایران این پنجه یادآور پنج تن‌آل عباست و همچنین دست بریده حضرت عباس(ع) که در واقعه کربلا وقتی برای تشنگان صحرای کربلا آب می‌آوردند جان خود را در راه ولایت فدا کردند، به همین جهت در فصل گرما در همه جای ایران بسیاری از مردم که نذر دارند آب خنک در اختیار تشنگان قرار می‌دهند و معمولا کاسه‌هایی که برای آب خوردن در کنار این آبخوری‌ها وجود دارد، وسط آن یک پنجه دست دیده می‌شود.

یکی دیگر از نمادها که گاهی اوقات در بعضی علامت‌ها دیده می‌شود، براق است. براق موجودی است مرکب از سر انسان و اسب بالدار. در بسیاری از نقاشی‌های خمسه نظامی و معراج‌نامه‌ها می‌توان آن را دید که پیامبر اسلام سوار بر براق به معراج می‌رود. در بعضی نمونه‌ها براق دارای دم طاووس است.

نماد دیگر مرغی است که سری انسانی دارد. این اعتقاد وجود دارد که این مرغ، مرغی است بهشتی که بر درخت طوبی آشیانه دارد. چنین مرغی در بعضی نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای دیده می‌شود. علاوه بر این نمادها بعضی علامت‌ها دارای حیواناتی همچون شتر، گوزن یا آهو هم هستند. شتر یادآور کاروان اهل بیت امام حسین(ع) است که از کربلا به شام برده شد و آهو در فرهنگ شیعی یادآور امام رضا(ع) است که شفاعت آهو را کرده و شکارچی را از کشتن او منع کردند.

یکی دیگر از نمادهای رایج، طاووس است که در طرفین علامت به صورت متقارن نصب می‌شود. طاووس در فرهنگ‌های مختلف نماد است. در فرهنگ عرفانی و اسلامی ایران نمادی از روح انسانی است که طالب بازگشت به موطن اصلی خود است. اشعار عطار نیشابوری در «منطق‌الطیر» حاکی از این معناست.

ترکیب کلی تیغه‌های علامت همانند سرو هستند و چنین نقشی برگرفته از نقوش تذهیب است و به کرات در کاشی‌ها و قالی‌های ایرانی دیده می‌شود.