کشتی‌ها، بزرگ‌ترین متهم آلودگی هوا

میزان گوگرد موجود در سوخت مصرفی کشتی‌های باربری و مسافربری دوهزار برابر گوگرد موجود در سوخت‌های دیزلی است که در خودروهای سبک و سنگین مصرف می‌شود. همین مقایسه کافی است تا کشتی‌ها را به عنوان بزرگ‌ترین متهم آلودگی هوا معرفی کنیم.

در سال‌های اخیر، توسعه تجارت جهانی در حوزه کالاهای مصرفی موجب شده تعداد کشتی‌های باربری عظیم‌الجثه در ناوگان حمل و نقل دریایی در مقایسه با سال قبل افزایش یابد. کشتی‌های بزرگی که هر ساعت ده‌ها تن سوخت مصرف می‌کنند و این درحالی است که براساس گزارش‌های آماری اعلام شده، ناوگان حمل و نقل دریایی اکنون مسئولیت نقل و انتقال 90 درصد از حجم کالاهای صادراتی و وارداتی را بر عهده دارد.

بزرگ‌ترین کشتی باری دنیا به خط کشتیرانی مرسک در کشور دانمارک تعلق دارد. این شرکت بزرگ کشتیرانی هشت کشتی بزرگ دارد که از آنها به عنوان بزرگ‌ترین کشتی‌های باری دنیا نام برده می‌شود. طول این کشتی‌ها حدود 398 متر و گنجایش آنها نیز 15هزار و 200 کانتینر است. این کشتی در صورت مساعد بودن شرایط جوی با سرعت ‌47 کیلومتر در ساعت در سطح آب حرکت می‌کند. یکی از محدودیت‌هایی که ابعاد و اندازه این کشتی‌ها را مشخص می‌کند استانداردی به نام Suezmax است. این استاندارد ابعاد و اندازه بزرگ‌ترین کشتی‌هایی را که می‌توانند پس از بارگیری کامل بدون هیچ مشکل یا محدودیتی از کانال سوئز عبور کنند، مشخص می‌کند. البته ابعاد و اندازه این کشتی‌ها بسیار بزرگ‌تر از محدوده‌ای است که براساس استاندارد دیگری در این زمینه تعیین شده است. براساس این استاندارد که تحت عنوان Panamax از آن نام برده می‌شود کشتی‌هایی می‌توانند براحتی از کانال پاناما عبور کنند که گنجایش محموله‌های بارگیری شده در آنها 5000 محموله باشد.

اما رقابت کشتی‌سازی‌های بزرگ دنیا فقط به اندازه و ابعاد کشتی‌های باری براساس استانداردهای مطرح دنیا محدود نیست، بلکه رقابت بعضی کشتی‌سازی‌های بزرگ دنیا روی موتورهای دیزلی این کشتی‌ها معطوف شده است. یکی از هشت کشتی باری بزرگ دنیا که طول آن حدود 398 متر است بزرگ‌ترین موتور را دارد. موتور این کشتی پنج طبقه که وزن آن 2300 تن است یک هیولای 14 سیلندر توربو شارژ و دو زمانه است که اگر سیستم بازیابی حرارتی موتور کشتی فعال باشد به طور متوسط انرژی‌ای معادل 114 هزار 800 اسب بخار تولید می‌کند. این موتور قدرتمند برای این‌که چنین نیرویی را آزاد کند هر ساعت به طور متوسط 16 تن سوخت مصرف می‌کند.

جای خالی قانون

موضوع انتشار گازهای آلاینده ناشی از تردد کشتی‌ها در آب‌های بین‌المللی از جمله مقوله‌های مطرح در زمینه سیستم‌های حمل و نقل است که کمتر قانونمند شده است. سوخت مصرفی کشتی از ضایعات نفتی یا نفت سیاه است و معمولا در کشتی‌ها باقیمانده فرآیند تصفیه نفت خام به عنوان سوخت سوزانده می‌شود. این سوخت از نظر ظاهری شبیه قیر است و هنگامی که سرد می‌شود چسبندگی آن افزایش پیدا می‌کند. این سوخت، ارزان‌ترین و آلاینده‌ترین سوخت در دسترس در حوزه حمل و نقل دریایی است. 90 هزار کشتی باری و مسافربری در سطح دنیا روزانه در مجموع 29‌/‌7 میلیون بشکه از این سوخت را می‌سوزانند. این مقدار سوخت معادل 84 درصد از نفت صادر شده از عربستان سعودی، بزرگ‌ترین صادرکننده نفت دنیاست.

بنابراین تردیدی نیست که کشتیرانی بزرگ‌ترین سیستم حمل و نقل آلوده در سطح دنیا باشد. برآوردها نشان می‌دهد امروز بیش از 760 میلیون خودرو در سطح دنیا در تردد است که سالانه حدود 78 هزار و 599 تن اکسیدگوگرد در هوا منتشر می‌کند و این درحالی است که ناوگان حمل و نقل دریایی هر سال 370 میلیون تن سوخت مصرف می‌کند که به آزاد شدن 20 میلیون تن اکسیدگوگرد در هوا منجر می‌شود. با یک محاسبه ساده می‌توانیم بگوییم ناوگان حمل و نقل دریایی در مقایسه با حمل و نقل زمینی بیش از 260 برابر در انتشار گاز آلاینده دی‌اکسیدگوگرد در سطح دنیا نقش دارد. به عبارت دیگر یک کشتی بزرگ هر سال 5200 تن اکسیدگوگرد در هوا آزاد می‌کند. یعنی 15 کشتی بزرگ دنیا به اندازه 760 میلیون خودرو در آلودگی هوا نقش دارد. در این میان خط کشتیرانی STX کره جنوبی از طراحی و ساخت یک کشتی با گنجایش حمل 22 هزار محموله و به طول 450 متر خبر داده و علاوه بر این قرار است تا سه سال آینده 3693 کشتی اقیانوس‌پیمای جدید که طول متوسط آنها بیش از 150 متر است وارد ناوگان حمل و نقل دریایی شود. میزان آلودگی ناشی از تردد این کشتی‌ها در دریاها و اقیانوس‌ها به معنی ورود 29 میلیارد خودروی دیگر به ناوگان حمل و نقل زمینی است و این یعنی فاجعه بزرگی پیش‌رو داریم.

سازمان بین‌المللی دریانوردی سازمان ملل (IMO) پنج سال پیش در گزارشی اعلام کرد می‌توان سوخت مصرفی کشتی‌هایی را که در ناوگان حمل و نقل دریایی در تردد است تا 10 درصد کاهش داد و همچنین این امکان وجود دارد که بتوان سوخت مصرفی کشتی‌های جدید را 30 تا 40 درصد کاهش داد. البته به شرطی که با توجه به اختیاری بودن قوانین موجود در این حوزه، از فناوری‌هایی که تاکنون در حمل و نقل دریایی کاربردی نداشته، استفاده کنیم.

در آینده حمل و نقل دریایی، هسته‌ای می‌شود؟

آنچه موجب تعجب و شگفتی می‌شود این است که استفاده از منابع جایگزین انرژی مانند انرژی هسته‌ای که در مقایسه آلودگی کمتری دارد، هیچ گاه در حوزه حمل و نقل دریایی مورد توجه نبوده است. نیروی محرکه دریایی از نوع هسته‌ای در یک دوره زمانی پنجاه ساله از سال 1955 در سطح گسترده‌ای در حوزه حمل و نقل دریایی مورد توجه بود و کاربرد داشت. اکنون نیز 150 کشتی از مجموع کشتی‌های ناوگان دریایی از سوخت هسته‌ای استفاده می‌کنند که اغلب آنها از نوع زیردریایی است. البته این 150 کشتی مجموعه متنوعی از کشتی‌های یخ‌شکن‌ها تا ناوهای هواپیمابر را شامل می‌شود. قدرت یک ناو هواپیمابر کلاس نیمیتز حدود 240 هزار اسب بخار یعنی دو برابر بزرگ‌ترین کشتی باری مجهز به موتور دیزلی است. این ناو هواپیمابر می‌تواند 20 سال بدون وقفه بدون نیاز به سوختگیری به فعالیت خود ادامه دهد. بعضی زیردریایی‌های کلاس رابیس که نوعی زیر دریایی فرانسوی است، می‌تواند 30 سال بدون نیاز به سوختگیری به حرکت در اعماق آب ادامه می‌دهد. کشتی‌های هسته‌ای از زمانی که در ناوگان حمل و نقل دریایی حضور داشته‌اند با هیچ حادثه‌ای مواجه نشده‌اند.

انتشار گازهای آلاینده در نتیجه مصرف سوخت در موتورهای دیزلی عظیم‌الجثه کشتی‌های بزرگ باری و مسافری نقش بسیار مهمی در افزایش آمار مبتلایان بیماری‌های تنفسی در بین ساکنان مناطق ساحلی در بنادر شلوغ و پر رفت و آمد داشته است. گفته می‌شود سالانه بیش از 60 هزار نفر اثر انتشار گازهای آلاینده که در نتیجه رفت و آمد کشتی‌ها در اقیانوس‌ها و دریاها آزاد می‌شود، دچار مرگ زودرس می‌شوند. سازمان بین‌المللی دریانوردی سازمان ملل که مسئولیت تصویب قوانین در حوزه حمل و نقل دریایی برای 168 کشور عضو این سازمان را به عهده دارد، سال گذشته استاندارد جدیدی را در این زمینه تدوین کرده است که به موجب اجرایی شدن آن در حوزه حمل و نقل دریایی همه کشتی‌ها باید از سوخت پاک استفاده کنند. براساس این قانون جدید باید انتشار گوگرد در نتیجه مصرف سوخت در ناوگان حمل و نقل دریایی تا 90 درصد کاهش پیدا کند. گرچه مصرف منابع سوخت جایگزین که آلودگی کمتری دارد در مقایسه با سوخت بی‌کیفیتی که امروزه در کشتی‌ها استفاده می‌شود، هزینه بیشتری خواهد داشت.

فرانک فراهانی‌جم ‌/‌ گروه دانش